Kosmosni tadqiq qilish haqida gap ketganda, odatda raketalar, sun’iy yo‘ldoshlar, Oy va Marsga parvozlar ko‘z oldimizga keladi. Ammo kosmik poyga faqat Yerdan millionlab kilometr uzoqlikdagi jarayon emas. Uning ta’siri iqtisodiyot, texnologiya, ekologiya va hatto odamlarning kundalik hayotida ham sezilmoqda.

AQShning SAPIENS ilmiy-ommabop nashrida e’lon qilingan «Kosmik tadqiqotlar Yerda nimalarni o‘zgartiradi?» maqolasida ham kosmik tadqiqotlarning ana shu jihatiga e’tibor qaratilgan. Antropologlar ishtirokidagi ARIES tadqiqot loyihasi doirasida turli mamlakatlarda odamlar kosmosni qanday qabul qilayotgani va kosmik dasturlar ularning hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani o‘rganilgan.

Kosmos katta iqtisodiyotga aylanmoqda

Kosmik tadqiqotlar endi faqat davlatlarning ilmiy dasturlari bilan cheklanmaydi. Xususiy kompaniyalar ham raketa va sun’iy yo‘ldoshlar yaratish, ularni orbitaga chiqarish, kosmik xizmatlar ko‘rsatish va boshqa yo‘nalishlarda faol ishtirok etmoqda.

Bu jarayon kosmik iqtisodiyotning jadal o‘sishiga olib kelmoqda.

Space Foundation ma’lumotlariga ko‘ra, global kosmik iqtisodiyot 2022-yilda 8 foiz o‘sib, 546 milliard dollarga yetgani keltiriladi. Hisobotda keyingi besh yil davomida bu ko‘rsatkich yana 41 foizga o‘sishi prognoz qilingan.  

Kosmik iqtisodiyotning kengayishi yangi texnologiyalar, investitsiyalar va ish o‘rinlari paydo bo‘lishiga turtki bermoqda. Davlatlar ham o‘z kosmik dasturlarini rivojlantirishga harakat qilmoqda.

Biroq bu imkoniyatlar barcha mamlakatlar uchun bir xil emas.

Kosmosda ham tengsizlik bor

Kosmik texnologiyalar qimmat va murakkab infratuzilmani talab qiladi. Shuning uchun kosmik tadqiqotlarda asosan iqtisodiy va texnologik imkoniyatlari yuqori davlatlar yetakchilik qilmoqda.

Shu bilan birga, kichik davlatlar ham bu sohada o‘z imkoniyatlarini izlamoqda.

Masalan Mavrikiy davlati o‘zining birinchi sun’iy yo‘ldoshini yaratib, kosmik faoliyatga qadam qo‘ygan. Bu mamlakat uchun ilmiy va texnologik jihatdan muhim voqea bo‘lsa-da, u global kosmik iqtisodiyotdagi imkoniyatlar teng taqsimlanmaganini ham ko‘rsatadi.

Chunki kosmosga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lish uchun faqat xohishning o‘zi yetarli emas. Buning uchun moliyaviy resurslar, ilmiy maktab, mutaxassislar va texnologik baza kerak.

Shu ma’noda kosmik poyga Yerdagi iqtisodiy tafovutlarni ham namoyon qiladi.

Raketa uchiriladigan hududlar va aholi

Raketa uchirish maydoni xaritada oddiy bir nuqta bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Ammo uning atrofida odamlar yashaydi, tabiiy hududlar mavjud, mahalliy jamoalarning o‘z tarixi va madaniyati bor.

SAPIENS nashrida Fransuz Gvianasidagi kosmik uchirishlar misolida kosmos tadqiqotlariga munosabat mahalliy aholi va kosmos ishqibozlari o‘rtasida turlicha bo‘lishi mumkinligi tahlil qilingan. Muallif kosmik dasturlar amalga oshirilayotgan hududlarda yashovchi aholining nuqtai nazarini ham o‘rgangan.

Janubiy Texasda esa SpaceX kompaniyasining Starship raketasi uchirilishi turli munosabatlarga sabab bo‘lgan. Ayrimlar buni kosmik texnologiyalarning yangi bosqichi sifatida qabul qilgan bo‘lsa, boshqalar uchirishlarning mahalliy jamoa va atrof-muhitga ta’siri haqida xavotir bildirgan.

Bu holatlar kosmik dasturlarni rejalashtirishda mahalliy aholi bilan muloqot qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi.

Kosmik texnologiyalar Yerni kuzatishga xizmat qilmoqda

Kosmosga sarmoya kiritishning natijasi faqat Oy yoki Marsni tadqiq qilishda namoyon bo‘lmaydi.

Yer atrofidagi sun’iy yo‘ldoshlar orqali sayyoramizning o‘zi haqida ulkan hajmda ma’lumot olish mumkin. Ular ob-havo va iqlim jarayonlarini kuzatish, tabiiy ofatlarni monitoring qilish, yer va suv resurslaridan foydalanishni nazorat qilish kabi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi.

Shu sababli kosmik tadqiqotlarning Yer uchun ahamiyatini baholashda faqat «biz kosmosda nimani topamiz?» degan savol bilan cheklanib qolmaslik kerak, «kosmosdan turib Yer haqida nimani bilib olmoqdamiz?» degan savol ham shunchalik muhim.

Kosmosga bo‘lgan munosabat nega turlicha?

Kosmik tadqiqotlarga jamoatchilik munosabati ham bir xil emas. Raketa uchirilishi kimdadir hayajon va g‘urur uyg‘otsa, boshqa odam bunday loyihalarga shubha bilan qarashi mumkin. Ayrimlar kosmik dasturlarga sarflanayotgan mablag‘larni Yerdagi ijtimoiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirish kerak, deb hisoblaydi.

Yana bir guruh esa kosmik tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlagan holda, ularning qanday amalga oshirilayotgani haqida savol qo‘yadi.

Aslida bu munosabatlarni faqat «kosmos tarafdorlari» va «kosmosga qarshi bo‘lganlar»ga ajratish to‘g‘ri emas. Masalan, odam kosmik fan va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlashi, bir vaqtning o‘zida o‘z hududiga ta’sir ko‘rsatadigan qarorlarda mahalliy aholi manfaatlari hisobga olinishini talab qilishi mumkin.

Bu esa kosmik tadqiqotlarni nafaqat ilmiy, balki ijtimoiy masala sifatida ham ko‘rish zarurligini anglatadi.