Xabarlar tezkor Telegram kanalimizda Obuna böliş ×

Maşhur şaxslar tuşkunlikni qanday yengişgan?

Maşhur şaxslar tuşkunlikni qanday yengişgan?

foto:internet, oçiq manba

Tarixda nom qoldirgan buyuk mutafakkirlar, siyosatçilar va olimlarni biz odatda yengilmas, doimo ilhom va kuç-quvvatga töla insonlar sifatida tasavvur qilamiz. Ammo aslida ularning köpçiligi oğir ruhiy tuşkunlik, ijodiy inqiroz va kuçli stress bilan yaşagan. Zamonaviy antidepressantlar va psixoterapiya hali mavjud bölmagan davrlarda bu insonlar öz ruhiyatini qutqariş uçun eng kutilmagan, baʼzan esa ğalati tuyuladigan usullarni öylab topişgan. Bugungi fan Şarq va Ğarb daholarining intuitiv odatlari ortida çuqur psixologik va neyrobiologik qonuniyatlar yotganini tasdiqlamoqda.

Gullar ifori sirlari

Ruhiy tuşkunlikni yengiş va qalb xotirjamligini saqlaş borasida Şarq mutafakkirlari Ğarb olimlaridan bir neça asr avval noyob usullarni kaşf etişgan. Ular nafaqat özlari bu usullardan foydalanişgan, balki inson ruhiyatining eng nozik qatlamlarini çuqur anglab yetişgan.

Maşhur alloma tabib Abu Ali ibn Sino insonning jismoniy kasalliklari köpinça ruhiy siqiliş va ğam-ğussadan («molixuliyo» – melanxoliyadan) kelib çiqişini isbotlagan. Uning özi kuçli aqliy mehnat va taʼqiblardan çarçaganida ikki narsaga – musiqa va xuşböy iforlarga tayangan. Ibn Sino «Tib qonunlari» asarida yoqimli kuy tinglaş, gullar iforidan nafas oliş va toza havoda ot minib sayr qilişni ruhiy tuşkunlikning eng kuçli davosi sifatida körsatgan. Zamonaviy psixologiya buni aromaterapiya va art-terapiya deb ataydi: yoqimli hidlar va garmonik tovuşlar miyaning hissiyotlar uçun javobgar limbik tizimiga töğridan-töğri taʼsir qilib, xavotirni bir zumda bosadi.

Davlat arbobi va vazir sifatida saroydagi tinimsiz fitnalar, oğir siyosiy muammolar içida yaşagan Alişer Navoiy uçun eng katta ruhiy boşpana şeʼriyat va boğdorçilik bölgan. U davlat işlaridan toliqqan paytlarida özi barpo etgan boğlarga çiqib, daraxt ekiş, gullarni parvarişlaş va olim-u fozil insonlar bilan ilmiy-adabiy suhbatlar quriş orqali qalbiga orom bergan. Psixologiya nuqtai nazaridan, yer bilan işlaş va ösimliklarni parvarişlaş (garden-terapiya) insonni «şu yerda va hozir» holatiga qaytaradi, maʼnoli suhbatlar esa miyada ijtimoiy qöllab-quvvatlaş hissini uyğotib, stressni parçalaydi.

Hayoti tinimsiz yurişlar, saltanat uçun kuraşlar, vatan soğinçi va oğir yöqotişlar içida ötgan Bobur Mirzo eng qiyin damlarda ham ruhiy sinib qolmagan. Uning bu boradagi asosiy quroli – öz keçinmalarini qoğozga tuşiriş («Boburnoma») va atrof-muhit gözalligini nozik did bilan kuzatiş edi. Hatto eng xatarli janglar yoki yolğizlik onlarida ham Bobur atrofidagi toğlar, quşlar, ösimliklar va odamlar feʼl-atvorini qiziqiş bilan tasvirlagan. Bugungi psixoterapiyada bu usul «ekspressiv yoziş» (expressive writing) deb nomlanadi: inson öz dardi va kuzatuvlarini qoğozga tökkanida, miyadagi hissiy yuk kamayadi, atrofdagi kiçik gözalliklarga eʼtibor qaratiş esa içki barqarorlikni saqlab qoladi.

Bir çelak muzdek suv va devor quriş sanʼati

Ğarb siyosati va sanʼati vakillari orasida ham tuşkunlikka qarşi öziga xos usullar keng tarqalgan. Buyuk Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill umri davomida özining oğir depressiyasini «qora it» deb atagan. Siyosiy mağlubiyatlar va uruş dahşatlari ruhini ezgan paytlarda Çerçill qöliga qalam emas, ğişt va qorişma olgan. U öz mulkida soatlab devor quriş bilan şuğullangan. 40 yoşida esa kutilmaganda rasm çizişni boşlagan. Psixologlarning fikriça, miya odatdagi aqliy bosimdan butunlay boşqa – qöl mehnati yoki ijodga ötganda, xavotir uçun javobgar neyron markazlar faolligi pasayadi.

Nemis bastakori Lyudvig van Betxoven yanada keskinroq yöl tutgan. Ijodi boşi berk köçaga kirib qolganda yoki asablari taranglaşganda, u boşidan bir çelak muzdek suv quyib yuborgan va xona böylab baland ovozda qöşiq aytib yurgan. Bugungi neyrobiologiya buni «adaşgan nerv» (vagus nerve)ning keskin faollaşuvi bilan izohlaydi: sovuq suv yurak urişini sekinlaştiradi va qonga bir zumda baxt gormoni – endorfin taşlaydi.

«Detektivlar qiroliçasi» Agata Kristi eng murakkab syujetlarni aynan oşxonada, idiş-tovoq yuvayotib öylab topgan. Uning tan olişiça, noxuş kayfiyat va asabiylikni yengişning eng zör yöli – toğdek uyilib yotgan idişlarni tozalaş bölgan. Kristi bu jarayonni şunçalik yaxşi körganki, hatto «eng zör qotillik rejalari idiş yuvayotganda tuğiladi», deya hazillaşgan.

Psixologiyada bu holat «oqim» (flow) deb ataladi: qöllarning bir xil, monoton harakati miyani ortiqça vahimali öylardan tozalaydi, köz öngida paydo bölayotgan tozalik esa miyaga tezkor mukofot – dofamin beradi.

Rus adabiyoti dahosi Lev Tolstoy ruhiy toliqiş va hayot maʼnosi haqidagi oğir öylardan qoçiş uçun haşamatli xonasini tark etib, dehqonlar bilan birga yer haydagan, ötin yorgan va hatto öziga etik tikkan. Aqliy mehnatni jismoniy harakat bilan almaştiriş va Yasnaya Polyanadan Moskvagaça 200 kilometr piyoda yuriş unga içki muvozanatni qaytargan. Bir neça soatlik ritmik qadam taşlaş (bilateral stimulyasiya) miyaning ikki yarim şarini muvozanatlaştirib, içki ziddiyatlarni yumşatadi.

AQŞning 16-prezidenti Avraam Linkoln esa fuqarolar uruşining eng oğir kunlarida, millionlab insonlar taqdiri uning bir imzosiga boğliq bölib turgan paytda, Oq uydagi muşuklari bilan soatlab öynab, ularga sançqida ovqat berib ovungan. Jonzotlarga ğamxörlik qiliş tanada oksitotsin – mehr va xotirjamlik gormonini işlab çiqaradi, bu esa insonni eng kuçli ruhiy bosimdan ham himoya qiladi.

Nobel mukofoti sovrindori Albert Eynşteyn murakkab tenglamalardan çarçaganida yoki kayfiyati tuşganida «Lina» deb nomlagan skripkasini qöliga olgan. Rafiqasi Elzaning aytişiça, Eynşteyn oşxonada skripka çalib, birdan töxtab qolar va «Ana, topdim!» deya iş stoliga yugurar ekan. Musiqa miyaning mantiqiy qismiga dam berib, ijodiy intuitsiyani uyğotgan.

Zamonaviy davr daholari ham bu anʼanalarni davom ettirmoqda. Masalan, Bill Geyts texnologik şovqin-suron va stressdan çarçaganida yiliga ikki marta örmondagi kiçik kulbaga yolğiz ketib, telefonsiz faqat kitob öqiydi («Fikrlaş haftasi»). Teleboşlovçi Opra Uinfri esa har oqşom kun davomida yuz bergan 5 ta kiçik quvonçli voqeani daftarga yozib boriş orqali miyasini salbiy fikrlardan himoya qiladi.

Maşhur şaxslarning tajribasi bir haqiqatni isbotlaydi: kayfiyatni kötariş va ruhiy xotirjamlikka erişiş uçun mo‘jiza kutiş şart emas. Gohida bir çelak sovuq suv, boğda gul parvarişlaş, uzoq piyoda sayr, sokin musiqa yoki şunçaki tartibga keltirilgan iş stoli ham inson ruhiyatini eng çuqur jarlikdan olib çiqişga qodir.

Akbar Anvarov

Izohlar 0

Izoh qoldiriş uçun saytda röyxatdan öting

Kiriş

Ijtimoiy tarmoqlar orqali kiring