Баъзи одамлар бир умр лотерея ўйнайди, аммо катта ютуқни тушида ҳам кўрмайди. Америкалик Эвелин Адамс эса атиги тўрт ой ичида икки марта миллионерга айланган! У 1985 йилда 3,9 миллион доллар, 1986 йилда эса қарийб 1,5 миллион доллар ютган. Жами 5,4 миллион доллар! Ўша давр учун бу мисли кўрилмаган бойлик эди.

Аммо йиллар ўтиб, Эвелин Адамс ҳақидаги хабарлар одамларни ҳайратга солди: бир зумда миллионлар эгаси бўлган аёлнинг пули тугаган, у қимор ўйинларида катта маблағларини бой берган ва оддий, камтарона шароитда яшай бошлаган эди.
«Мен Америка орзусини ютиб олдим, лекин уни йўқотдим ҳам», деган эди Эвелин ўз қисматини эслаб.

Бу шунчаки бойиб, кейин камбағаллашган инсон ҳақидаги ҳикоя эмас. Бу омад инсонга икки марта эшик очганида ҳам, унинг ортидан кирган муаммоларни бошқариш осон бўлмаслигининг ҳақиқий мисолидир.

Оддий дўкон сотувчисидан миллионергача

Эвелин Мари Адамс АҚШнинг Нью-Жерси штатидаги Пойнт-Плезант-Бич шаҳрида яшарди. Унинг ҳаёти ташқи томондан қараганда оддий америкалик аёлникидан фарқ қилмасди. Эвелин кичик дўконда ишлар, кундалик тирикчилик ташвишлари билан яшар, қизини тинчгина вояга етказишга ҳаракат қиларди.

У лотереяга бегона эмасди. Мунтазам чипта сотиб олар, сирли рақамларга, омад келишига ишонарди. Бироқ чўнтагидаги чипталар ҳаётини ўзгартириб юборади, деб ким ўйлабди, дейсиз!

1985 йил октябрида Эвелинга биринчи омад кулиб боқди. У Нью-Жерси штати лотереясининг Pick-6 ўйинида 3,9 миллион долларлик бош совринни қўлга киритди. Бу ҳаётидаги улкан бурилиш эди. Қарзлардан қутулиш, қизининг келажагини таъминлаш, янги автомобиль олиш ва ўзи истаган иш билан шуғулланиш имконияти пайдо бўлди. Энг муҳими, Эвелин энди пул топиш учун ҳар куни дўконда ишлашга мажбур эмас эди.

У лотерея ўйнашни тўхтатмади. Аксинча, ҳафталик чипталарга сарфлайдиган пулини кўпайтирди. Илгари бу мақсад учун ҳафтасига тахминан 60 та бир долларлик билетга тенг маблағ сарфлаган бўлса, мазкур харажатни 100 долларга етказди.
Эҳтимол, биринчи ютуқдан кейин ўзини омадли инсон деб ҳис қилгандир. Балки тақдир яна бир марта унга совға тайёрлаётганини хаёлига ҳам келтирмагандир.

Тўрт ойдан кейин...

1986 йил февраль ойи. Эвелин лотерея чиптасини текшириб кўрди. Рақамлар ютуқларга мос келарди. У тағин катта совринни ютиб олган эди! Бу сафарги ютуқ қарийб 1,5 миллион доллар бўлди. Шундай қилиб, Эвелин тўрт ой ичида икки марта миллион доллардан ортиқ пул ютиб, АҚШдаги илк икки карра лотерея миллионерларидан бири сифатида тарихга кирди.

Лотерея мутахассислари Эвелин Мари Адамснинг омадини муҳокама қилишди. Айрим хабарларда икки марта бош совринни ютиш эҳтимоли 15 триллиондан бир деб баҳоланган эди. Бу ҳисоб муайян шартларга асосланган бўлиб, Эвелиннинг бутун ҳаёти давомидаги барча чипталарини ҳисобга олган аниқ эҳтимол эмасди.

Унинг иккинчи ғалабаси ҳақида хабар тезда тарқалиб кетди. Илгари оддий дўкон ходимаси бўлган аёл энди журналистлар эътиборида эди. Одамлар Эвелиннинг омадидан ҳайратланишар, баъзилар эса у сотган ёки танлаган рақамлар омад келтиради, деб ишона бошладилар. Эвелиннинг ўзи ҳам бу воқеадан лол эди. У журналистларга икки марта пул ютишини хаёлига ҳам келтирмаганини айтди.

Энди Эвелиннинг олдида янги имкониятлар бўй кўрсатиб турарди. У бизнес соҳасида таҳсил олиш, саёҳат қилиш, қизининг келажагини таъминлаш ва мусиқага бўлган қизиқишини рўёбга чиқариш ҳақида ўйлади. Пулни бошқаришни ўрганиши кераклигини англади. Ҳаммаси яхши эди, аммо...

Пул келди, қариндошлар ва танишлар ҳам кўпайди

Катта бойликнинг энг мураккаб томонларидан бири – одамларнинг пул эгасига муносабати ўзгаришидир. Эвелин билан ҳам шундай бўлди. Унинг ютуғи ҳақида эшитган одамлар моддий ёрдам сўраб кела бошлашди. Кимдир қарз сўради, кимдир молиявий муаммосини рўкач қилди, яна биров ундан совға ёки моддий кўмак кутди.

Эвелиннинг кейинги йилларда берган интервьюсидаги энг таъсирли эътирофларидан бири шу: ҳамма бу аёлнинг пулидан умидвор, у эса «йўқ» дейишни ўрганмаган эди. Бундай вазиятда пул фақат бойлик эмас, муносабатларни синовдан ўтказадиган воситага ҳам айланади. Бир пайтлар чин дилдан дўстлашган инсонларингиз энди сиздан нимадир кутаётгандек туюлиши мумкин. Берган қарзингизни қайтаришни сўрасангиз, муносабат бузилади; бермасангиз, «сен бой бўлиб ўзгарибсан» деган таъналарни эшитасиз. Эвелин ана шу муаммоларга дуч келди. У яқинларига ёрдам берди, совғалар улашди, пулларини бошқалар билан бўлишди. Бироқ кейин қаттиқ пушаймон еди. Айрим танишларига берган қарзлари қайтмади, у нотўғри молиявий қарорлар қабул қилганини тан олди.

Эвелиннинг бойлиги камайиб борди. Лекин бу пайтда унда ҳали ҳам катта маблағ бордек, аввалги турмуш тарзини давом эттиришдек ҳислар сақланиб қолган эди. Энг хавфли ҳолат ҳам шу: одам баъзида пули тугаётганини унинг охирги қисми ҳам сарфланиб бўлгандан кейингина англайди.

Атлантик-Сити қиморхоналари: омадни яна бир бор синаб кўриш

Эвелиннинг ҳаётидаги энг катта муаммолардан бири қимор ўйинларига бўлган иштиёқ эди. Нью-Жерси штатидаги Атлантик-Сити қиморхоналари бу бой хонимга таниш масканга айланди. У ердаги слот-машиналар, қимор столлари гўё янада кўпроқ пул ютиш имкониятини берарди.

2004 йилдаги интервьюсида Эвелин қиморда анча маблағ бой берганини айтди. У миллионларини бир кечада йўқотмагани, аммо кўп пул сарфлаган. Бойлиги қимор, омадсиз бизнес қарорлари ва бошқа харажатлар туфайли тугаб борарди.
Бир вақтлар молиявий эркинликка эришган аёл энди пулни сақлаб қолиш учун курашиши керак эди.

5,4 миллион доллар қаерга кетди?

Бу саволга аниқ жавоб йўқ. Эвелиннинг барча харажатлари ва молиявий операциялари ҳақида тўлиқ, расмий ҳисобот оммага аён эмас. Аммо матбуотдаги маълумотлар бир нечта асосий сабабни кўрсатади:

Қимор ўйинлари. Атлантик-Сити казиноларида катта маблағлар бой берилган.

Қайтарилмаган қарзлар ва совғалар. Эвелин бошқаларга ёрдам берган, аммо ҳамма ҳам унинг ишончини оқламаган.

Омадсиз бизнес қарорлари. У ишлаган дўконни харид қилиб, кейинчалик сотиб юборгани ҳақида маълумотлар бор.

Молиявий режанинг етишмаслиги. Улкан бойликни узоқ муддат сақлаш ва оқилона сарфлаш учун зарур тизим шаклланмаган.

Эвелиннинг пули айнан қайси харажатга қанча кетганини ишончли рақамлар билан айтиш қийин. Бироқ 2012 йилга келиб, унинг бисотидан деярли ҳеч вақо қолмагани ҳақида Forbes нашри ҳам ёзган.

Тубсизликка тушиш

2004 йили Эвелиннинг молиявий аҳволи ҳақидаги хабарлар жамоатчиликни ҳайратга солди. У миллионлардан айрилган, трейлер-паркда – ғилдиракли ёки кўчириб ўрнатиш мумкин бўлган кичик уйлар жойлашган ҳудудда яшарди.

Бир пайтлар журналистлар Эвелиннинг ютуғини муҳокама қилган бўлишса, энди бойликдан қандай айрилгани ҳақида ёзишарди.

Эвелин бу ҳолатни «тубсизликка тушиш» деб таърифлади. У ўтмишга қайтиш имкони бўлса, пулни бошқача бошқаришини таъкидлади. Ўзининг эътирофича, энг аламли жиҳати – пулни йўқотганидан афсусланишгина эмас, балки ўз хатоларини тушуниб етгани эди. У катта маблағни қўлга кирганида ўзини ҳам, бошқаларни ҳам етарлича назорат қила олмаганини чуқур англаб етди. Эвелиннинг қисмати қиморга қарамлик, молиявий саводсизлик ва тўсатдан келган бойликнинг руҳий оқибатлари қандай жиддий муаммолар туғдириши мумкинлигини кўрсатади.

Энг катта омад ҳам иккинчи имкониятни бермаслиги мумкин

Эвелин Адамснинг кейинги ҳаёти ҳақида ишончли ва батафсил маълумотлар кам.
Айрим биографик манбаларда у 2021 йилда 67 ёшида вафот этгани кўрсатилади, аммо бу маълумотни тасдиқловчи кенг ёритилган бирламчи манба топиш қийин.

Бу аёл оддий чипта билан бойиб кетгани йўқ – Эвелин икки марта омадга эришди. Лекин ҳар икки ғалаба ҳам уни молиявий муаммолардан ҳимоя қилолмади. Бугун унинг исми лотерея тарихидаги энг ғайриоддий ғолиблардан бири сифатида эсга олинади. Ҳаёти эса бойликни қўлга киритиш билан уни сақлаб қолиш – мутлақо бошқа-бошқа маҳорат эканини эслатади.

Эвелин Адамснинг қисматидан чиқадиган энг муҳим хулоса: катта пул инсонга имконият ҳадя этади, аммо ундан қандай фойдаланишни ўргатмайди. Бойликни асраш учун нафақат омад, интизом, молиявий билим керак, балки зарур пайтда «йўқ» дейишни ўрганиш ҳам шартдир. Инсоннинг энг катта ютуғи миллион доллар ютиш эмас, балки қўлига келган бойликни ҳаётини яхшилайдиган воситага айлантира олишидир.

Акбар Анваров