Ҳар бир инсоннинг орзуси бор: кимдир китобини нашр этмоқчи, кимдир муваффақиятли тадбиркор бўмоқчи, кимдир уй-жой сотиб олишни, яна кимдир соғлом ҳаёт кечиришни ёки йиллар давомида кўнглида асраб келган мақсадига етишни истайди. Аммо орзу қилиш билан унга эришиш ўртасида катта фарқ бор. Нега айримлар ниятини амалга оширади, бошқалар эса йиллар давомида бир жойда қолиб кетади? Психология ва хулқ-атворни ўрганувчи олимлар бу саволга жавоб топиш учун мақсад қўйиш, режалаштириш, ўзини назорат қилиш ва одатларни ўзгартириш усулларини тадқиқ этишган. 2018 йилда эълон қилинган мета-таҳлил 16.523 иштирокчини қамраб олган 141 та илмий иш натижаларини таҳлил қилиб, мақсад қўйиш хулқ-атворни ўзгартиришга ижобий таъсир кўрсатишини аниқлаган.

Демак, орзунинг ўзи кифоя эмас. Унга эришиш учун ишлайдиган тизим керак. Қуйидаги 15 усул илмий далилларга таянган ҳолда, кундалик ҳаётда қўллаш мумкин бўлган амалий тавсиялар билан бирга келтирилади...

Орзуни аниқ мақсадга айлантиринг

«Мен муваффақиятли инсон бўлмоқчиман», бу – ният, аммо аниқ мақсад эмас. Муваффақиятни нимада кўришингизни белгиланг. Масалан, «олти ой ичида китобимнинг қўлёзмасини тугатаман» ёки «бир йил ичида янги касбни ўрганиб, биринчи мижозимни топаман».

Руҳшунослар Эдвин Локк ва Гари Латамнинг мақсад қўйиш назариясига кўра, аниқ ва муайян даражадаги мураккаб мақсадлар умумий «қўлимдан келганини қиламан» деган ниятдан кўра самаралироқ бўлиши мумкин. Бунинг учун натижани баҳолаш ва ўз вақтида фикр-мулоҳаза олиш ҳам муҳим. Мақсадингизни бир жумлада ёзинг ва унинг бажарилганини қандай ўлчашингизни белгиланг.

Катта орзуни кичик босқичларга бўлинг

Улуғвор мақсад баъзан инсонни илҳомлантириш ўрнига қўрқитиб қўяди. Масалан, роман ёзишни хоҳлаган одам юзлаб саҳифани кўз олдига келтириб, ишни бошлашга қийналиши мумкин. Катта мақсадни ҳафталик, кунлик ва ҳатто 15–30 дақиқалик вазифаларга ажратиш ишни бошлашни осонлаштиради. «Мен нимани истайман?» деган саволдан кейин «Бугун шу мақсад учун нима қила оламан?» деб сўранг.

«Агар...» режасидан фойдаланинг

Ушбу усул психологияда implementation intentions, яъни ҳаракатни олдиндан режалаштириш деб аталади. Унинг моҳияти – муайян вазият юзага келганда нима қилишингизни аввалдан белгилашдир. Масалан: «Агар эрталаб соат етти бўлса, телефонни текширишдан олдин 20 дақиқа китоб учун қайдлар ёзаман». Ёки: «Агар ишдан чарчаб келсам ҳам, кечки овқатдан кейин 10 дақиқа машқ қиламан».

2024 йилда эълон қилинган, 642 та синов натижаларини қамраб олган таҳлил «Агар...» режаларининг фикрлаш, ҳиссиёт ва хатти-ҳаракатни бошқаришда фойдаси борлигини кўрсатди. Режангизни «қачон, қаерда ва нима қиламан?» деган уч саволга жавоб берадиган қилиб тузинг.

Орзудаги тўсиқларни ҳам олдиндан кўринг

Фақат муваффақиятни тасаввур қилиш ҳар доим ҳам етарли бўлмайди. Ўзингизга мақсадга етишга нима халақит бериши мумкинлигини ҳам айтинг: вақт танқислиги, қўрқув, маблағ, тажриба ёки интизомсизлик.

Келажакдаги исталган натижани ҳозирги тўсиқлар билан солиштириш mental contrasting деб аталади. Уни аниқ ҳаракат режаси билан бирлаштириш WOOP усулида қўлланади: истак, натижа, тўсиқ ва режа. 2021 йилги мета-таҳлилда ушбу ёндашув мақсадга эришишга кичикдан ўртачага қадар ижобий таъсир кўрсатган.

Орзуларингизни ёзинг, энг яхши натижани тасаввур қилинг, асосий тўсиқни аниқланг ва унга қарши чора белгиланг.

Ҳар куни оз бўлса ҳам ҳаракат қилинг

Бир кунда катта иш қилишдан кўра, узоқ вақт давомида мунтазам ишлаш кўп мақсадлар учун фойдалироқдир. Масалан, тил ўрганишда ҳар куни 20 дақиқа шуғулланиш бир ҳафтада бир марта уч соат ўқишдан кўра, одатни шакллантиришга ёрдам бериши мумкин. Мунтазамликнинг аҳамияти шундаки, у ҳаракатни фақат кайфиятга боғлиқ қилиб қўймайди. Бироқ барча вазифалар учун айнан бир хил даврийлик энг яхши натижа беради, деган қатъий қоида йўқ. Орзунгиз учун ҳар куни бажара оладиган энг кичик вазифани танланг. Ҳатто 10 дақиқа бўлса ҳам унинг ижросини амалга оширинг.

Вақтни эмас, устуворликни бошқаринг

Кўпчилик «вақтим йўқ» дейди. Аслида эса куннинг катта қисми майда ишлар, хабарлар ва чалғитувчи машғулотларга кетади. Муҳим иш учун алоҳида вақт ажратилмаса, у ҳар доим кейинга сурилади.

Сиз ҳар кеча эртанги кун учун энг муҳим учта вазифани белгиланг. Улардан биттасини куннинг энг унумли пайтида бажаринг. Катта мақсадга бевосита хизмат қилмайдиган ишларга сарфланаётган вақтни ҳам кузатинг.

Прогрессни ёзиб боринг

Хотира ҳар доим ҳам ишончли ўлчов эмас. Одам баъзан қанча иш қилганини кам баҳолайди, баъзан эса олдинга силжиганини сезмайди. Шунинг учун натижаларни қайд этиш муҳим. 2016 йилги мета-таҳлилда 19.951 нафар иштирокчини қамраб олган 138 та тадқиқот кўриб чиқилган эди. Натижаларга кўра, мақсад сари илгарилашни кузатишга ёрдам берадиган чоралар мақсадга эришишни яхшилаган; натижалар ёзма қайд этилганда таъсир кучлироқ бўлиши мумкинлиги ҳам аниқланган. Шуни инобатга олиб, кундалик, тақвим ёки жадвалда бажарилган ишларингизни белгилаб боринг. Ҳафта охирида қанча иш қилинганини текширинг.

Чалғитувчи омилларни камайтиринг

Инсон иродаси чексиз эмас. Телефондаги хабарлар, ижтимоий тармоқлар, ортиқча шовқин ва доимий равишда бир ишдан бошқасига ўтиш диққатни бўлиши мумкин. Муҳим иш пайтида телефонни овозсиз режимга ўтказинг, кераксиз саҳифаларни ёпинг ва иш жойини тайёрланг. Масалан, 25 дақиқа диққат билан ишлаб, кейин қисқа танаффус қилинг. Бу усул вақтни ташкил этишга ёрдам беради, аммо айнан 25 дақиқа ҳамма учун энг самарали дегани эмас.

Керакли билим ва кўникмаларни эгалланг

Орзуга етиш истакнинг ўзига эмас, кўпинча малакага ҳам боғлиқ бўлади. Тадбиркор бозорни ўрганиши, ёзувчи мунтазам ёзиши, спортчи эса тўғри машқ қилиши керак. Мақсадингизга етиш учун зарур бўлган учта асосий кўникмани аниқланг. Улардан қайси бири сизда етишмаслигини белгилаб, курс, китоб, устоз ёки амалий машғулот орқали ривожлантиринг. Фақат маълумот тўплаш билан чекланманг. Ўрганган нарсангизни амалда қўлланг ва хатоларингиз асосида тузатиш киритинг.

Устоз ва тажрибали инсонлардан ўрганинг

Ҳар бир ишни бошидан охиригача ёлғиз ўрганиш шарт эмас. Сиз эришмоқчи бўлган натижага аввалроқ етишган одамнинг тажрибаси айрим хатоларни такрорламасликка ёрдам беради. Ўз соҳангизда тажрибали инсонни топинг. Унга умумий маслаҳат сўраб эмас, аниқ савол билан мурожаат қилинг: «Менинг мақсадимга етиш учун қайси кўникма энг муҳим?» ёки «Бошловчилар кўпинча қандай хатога йўл қўяди?»

Устознинг фикрини мутлақ ҳақиқат деб қабул қилманг. Уни бошқа ишончли маълумотлар ва ўз шароитингиз билан солиштиринг.

Муҳитни тўғри ташкил этинг

Инсоннинг хатти-ҳаракатларига муҳит ҳам таъсир қилади. Китоб ўқишни истаган одам китобни кўринадиган жойга қўйиши, жисмоний фаоллигини оширмоқчи бўлган киши спорт кийимларини олдиндан тайёрлаши мумкин. Мақсадингизга ёрдам берадиган нарсаларни осон эришадиган қилинг, тўсиқ бўладиганларини эса чекланг. Масалан, ижод қилишдан олдин иш столида фақат керакли материалларни қолдиринг.

Муҳитни ўзгартириш иродани бутунлай алмаштирмайди, аммо тўғри ҳаракатни бошлашни енгиллаштириши мумкин.

Дам олиш ва уйқуни қурбон қилманг

Баъзилар мақсадга тезроқ етиш учун уйқуни камайтиради, дам олишни бекор қилади ва ўзини ортиқча ишлашга мажбурлайди. Аммо чарчоқ диққат-эътибор, хотира, қарор қабул қилиш ва ҳиссиётларни бошқаришга салбий таъсир кўрсатади.

Уйқу ва дам олишни режангизнинг бир қисмига айлантиринг. Катталар учун, одатда, кечаси камида етти соат уйқу тавсия этилади, гарчи эҳтиёж ёш ва шахсий ҳолатга қараб фарқ қилса ҳам.

Унутманг, дам олиш мақсаддан воз кечиш эмас. У узоқ муддат давомида ишлаш имкониятини сақлашга хизмат қилади.

Муваффақиятсизликни маълумот сифатида қабул қилинг

Биринчи уринишда натижа чиқмаса, бу мақсадга эриша олмайсиз, дегани эмас. Аммо бир хил хатони қайта-қайта такрорлаш ҳам тўғри бўлмайди. Муҳими – нима ишламаганини таҳлил қилиш. Ҳар бир муваффақиятсиз уринишдан кейин учта саволга жавоб беринг: «Нима режалаштирилганидек амалга ошмади? Бунга қайси омил таъсир қилди? Кейинги уринишда нимани ўзгартираман?»

Ўзингизни айблаш ўрнига усулингизни текширинг. Лекин ҳар қандай мағлубиятни ҳам фақат ижобий тажриба деб баҳолаш шарт эмас: баъзи ҳолатларда мақсадни ўзгартириш ёки ундан воз кечиш оқилона қарор бўлиши мумкин.

Ўзингизни бошқалар билан эмас, кечаги ҳолатингиз билан таққосланг

Ижтимоий тармоқларда бошқаларнинг муваффақияти кўзга ташланади, аммо улар ортидаги йиллар давомидаги меҳнат, имкониятлар, омад ва қийинчиликлар кўринмайди. Бундай таққослаш инсонда асоссиз шошилиш ёки ўзидан норозиликни уйғотиши мумкин. Шундай экан, сиз аввалги натижаларингизга қаранг. Ўтган ойда нималарни билар эдингиз, ҳозир нимани уддалай оласиз? Қайси кўникмангиз яхшиланди? Қайси хатони энди такрорламайсиз?

Бу бошқалардан ўрганмаслик керак дегани эмас. Уларнинг натижасини ҳасад учун эмас, тажриба ва ғоя олиш учун кузатинг.

Мақсадингизни қадриятларингиз билан мувофиқлаштиринг

Энг муҳим саволлардан бири: «Мен бу орзуга нима учун эришмоқчиман?» Агар мақсад фақат бошқаларнинг мақтови, ижтимоий босим ёки ўзингизни кимгадир исботлаш истагига боғлиқ бўлса, қийинчилик пайтида унга интилиш сусайиши мумкин. Мақсадингиз ҳаётингиздаги қайси қадриятга хизмат қилишини аниқланг. Бу оилага кўпроқ имконият яратишми, ижод қилишми, мустақилликми, билим олишми ёки жамиятга фойда келтиришми?

Мақсад сиз учун ҳақиқатан муҳим бўлса, унга етиш йўлидаги машаққатларга бардош бериш осонроқ кечади. Шу билан бирга, ҳаёт шароитлари ўзгарганда мақсадни қайта кўриб чиқиш заифлик эмас, балки онгли қарор ҳисобланади.

Акбар Анваров