Сиз жуда ақллисиз, масъулиятлисиз, ишбилармонсиз. Аммо бир ишни бошлашингиз жуда қийинми, бошлаган ишингизни охирига етказиш эса ундан ҳам қийин-а? Бир зумда бир фикрдан иккинчисига ўтасиз, майда нарсаларга чалғиб кетасиз, баъзан шошилиб гапирасиз-у, кейин айтган гапингиздан афсусланиб юрасизми? Кечаси ётишга шунча ҳаракат қилсангиз ҳам, миянгиз гўёки тўхтамай ишлаётгандекми?

Ташқаридан қараганда, бу шунчаки шошқалоқлик, тартибсизлик ёки кучли характердек кўриниши мумкин. Аммо айрим ҳолларда бу белгилар ADHD — диққат етишмовчилиги ва гиперактивлик бузилиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.

Энг қизиғи, бундай ҳолат фақат болаларга хос эмас. У катта ёшда ҳам давом этиши мумкин. Баъзи инсонлар эса ўзларидаги қийинчиликларнинг сабабини йиллар давомида тушунмай яшайдилар. ADHD одатда болалик даврида бошланади. Унинг белгилари кўпинча 12 ёшгача намоён бўлади. Аммо бу ташхисни фақат 1,5 ёшдан 6 ёшгача бўлган даврда қўйиш мумкин, дегани эмас.

Кичик ёшдаги болаларнинг серҳаракатлиги, диққатини тез-тез ўзгартириши ва бир жойда тинч ўтира олмаслиги кўпинча табиий ривожланиш жараёнининг бир қисмидир. Шунинг учун фақат боланинг кўп югуриши, шўхлиги ёки катталарни чарчатишига қараб ADHD ташхиси қўйилмайди.

ADHD ташхисида белгилар камида олти ой давом этган бўлиши ва боланинг ҳаётига сезиларли таъсир қилиши муҳим. Кўп қўлланиладиган клиник мезонларга кўра, ташхис учун бир нечта белги 12 ёшгача кузатилган бўлиши керак. Аммо ҳар бир серҳаракат бола гиперактив эмас. Худди шунингдек, тинч ўтирадиган болада ҳам диққат етишмовчилиги устун бўлган ADHD шакли учраши мумкин.

Болаларда гиперактивлик кўпроқ югуриш, сакраш, жойида ўтира олмаслик орқали кўринса, катталарда у кўпинча ички безовталик, фикрлар тезлиги, режалаштириш ва ўзини бошқаришдаги қийинчиликлар шаклида намоён бўлади.

• Масалан, кечқурун дам олмоқчисиз. Аммо хаёлингизда эртанги ишлар, ўтган ҳафтадаги суҳбат, бажарилмаган вазифалар ва янги ғоялар айланаверади.Бир фикрдан иккинчисига зумда ўтасиз. Баъзан бир вақтнинг ўзида бир нечта ишни бошлашни хоҳлайсиз. Ҳатто жим ўтирганингизда ҳам ичингизда қандайдир шошилинчлик сезилиши мумкин. Бу катталардаги ички безовталикнинг кўринишларидан бири бўлиши мумкин. Лекин тез фикрлаш ёки хаёл суришнинг ўзи ADHD белгиси дегани эмас.

• Муҳим ҳисобот тайёрлашингиз керак. Унинг муддати бир ҳафтадан кейин. Сиз бу иш муҳимлигини биласиз, ҳатто уни қандай бажаришни ҳам тушунасиз. Аммо ишни бошлаш ўрнига телефонни текширасиз, бошқа майда юмушларни бажарасиз. Муддат яқинлашганда эса бирданига ишга киришиб, бир неча соат тўхтамай ишлашингиз мумкин. ADHDда вазифани бошлаш, ишни режалаштириш, диққатни ушлаб туриш ва вақтни бошқариш билан боғлиқ қийинчиликлар учрайди. Бу ҳолатни шунчаки дангасалик билан изоҳлаш тўғри эмас.

• ADHD бўлган айрим инсонлар қизиқарли машғулотга жуда чуқур берилиб кетиши, аммо зерикарли ёки бир хил вазифада диққатини сақлашда қийналиши мумкин. Бирор ишни бажараётганингизда хабарнома ёки атрофдаги товушлар диққатингизни осонгина чалғитади. ADHD диққат умуман йўқлигини англатмайди. Кўпроқ диққатни вазиятга қараб бошқариш қийинлигини англатиши мумкин.

• Суҳбатдошингиз гапини тугатмасидан жавоб беришга шошиласизми? Бирор фикр хаёлингизга келиши билан уни дарҳол айтишни хоҳлайсизми? Харид қилиш, ишни ўзгартириш ёки янги лойиҳа бошлаш ҳақида тез қарор қабул қиласизми? Бундай ҳолатлар импульсивлик билан боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни инсон ҳаракат қилишдан олдин тўхтаб, вазиятни тўлиқ баҳолашда қийналади. Бироқ бу ҳам фақат ADHDга хос эмас, шошқалоқлик чарчоқ, стресс ёки бошқа омиллар таъсирида ҳам кузатилиши мумкин.

Инсон ўзини тартибсиз, иродасиз ёки бошқаларга нисбатан кераксиз деб ҳисоблаши мумкин. Аслида эса унинг вазифаларни режалаштириш ва бажаришдаги қийинчиликлари алоҳида эътибор талаб қилиши мумкин.

Баъзи инсонлар жисмонан чарчаган бўлса ҳам, дам олишга қийналади. Бироқ бу ҳолат уйқу бузилиши, хавотир ёки стресс билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Бу ҳислар ADHD билан яшайдиган айрим катталарда учраши мумкин, аммо уларнинг бирортаси алоҳида ҳолда бу ташхисни тасдиқламайди.

Нега баъзи инсонлар ADHD борлигини йиллар давомида билмайди?

Бунинг бир нечта сабаби бор. Биринчидан, болаликдаги белгилар серҳаракатлик сифатида эмас, балки хаёлпарастлик, унутувчанлик ёки тартибсизлик сифатида қабул қилинган бўлиши мумкин.

Иккинчидан, инсон ўз қийинчиликларини турли усуллар билан қоплашни ўрганади, ҳамма ишни охирги дақиқада бажаради, ҳар бир вазифани ёзиб қўяди ёки жуда кўп куч сарфлаб, бошқалардек натижага эришишга ҳаракат қилади.

Учинчидан, катта ҳаётнинг талаблари ошганда, иш, оила, фарзандлар ва молиявий масъулият кўпайганда аввал бошқариб келинган қийинчиликлар яққолроқ кўриниши мумкин.

2026 йилда ҳам қўлланилаётган халқаро клиник мезонлар ва расмий тиббий қўлланмаларда ADHD нейроривожланиш билан боғлиқ ҳолат сифатида қаралади. Бу фақат тарбия, ирода ёки характер масаласи эмас. Тадқиқотларда генетик омиллар, миянинг ривожланиши ва диққат ҳамда ўзини бошқариш жараёнларидаги нейробиологик хусусиятлар ўрганилмоқда. ADHDнинг ягона сабаби аниқланмаган.

Агар сизда шу каби қийинчиликлар узоқ вақтдан бери мавжуд бўлса ва ҳаётингизга таъсир қилаётган бўлса, ADHDни баҳолаш тажрибасига эга психиатр ёки клиник психологга мурожаат қилиш мақсадга мувофиқ. Уйқу сифати, хавотир, кайфият ва бошқа эҳтимолий сабабларни ҳам текширтириш зарур.

Эъзоза Турғунова