Пасха оролидаги жамиятнинг таназзулга юз тутиши нафақат аҳолининг хўжалик фаолияти, балки узоқ давом этган қурғоқчилик билан ҳам боғлиқ. Шундай хулосага келган Колумбия иқлим мактаби мутахассислари ўз тадқиқотлари натижаларини Communications Earth & Environment журналида чоп этишди.

Узоқ вақт давомида орол тарихи ўз-ўзини вайрон қилиш намунаси сифатида кўриб келинган. Оролликлар ўрмонларни ёппасига кесиб йўқ қилган, ресурсларни тугатган ва ички можароларни келтириб чиқарган, деб ҳисобланарди. Янги тадқиқот эса бошқа бир омилга — XVI асрда ёғингарчиликнинг кескин камайишига ишора қилмоқда.

Олимлар Рано-Арой ботиғидаги ботқоқликлар ва Рано-Као кўлининг тубидаги ётқизиқ намуналарини ўрганишди. Бу сафар анъанавий таҳлилдан чекинилиб, ўрнига қадимий ўсимликлар баргларидаги мумсимон қатлам ўрганилди. Оғир ва енгил водороднинг нисбати ҳарорат тебранишлари ва инсон омили таъсирисиз охирги 800 йилдаги ёғингарчилик даражасини аниқлаш имконини берди.

Маълумотлар кўрсатишича, 1550-йиллар атрофида ёғин миқдори аввалги уч асрга нисбатан йилига 600–800 миллиметрга камайган. Чучук сув захиралари чекланган ҳудуд учун бу жиддий тақчилликни юзага келтирган.

Қурғоқчилик даври ижтимоий тузилмадаги ўзгаришлар билан мос келади. Шу даврда аху платформаларини (Пасха оролидаги машҳур тош ҳайкаллар (моаи) ўрнатиладиган махсус муқаддас тош платформалар) қуриш пасайган. Рано-Као кўли маросимлар марказига айланган. Ҳокимиятнинг мерос бўлиб ўтиши ўз ўрнини мусобақага асосланган «Тангата-ману» — «қуш-одам» тизимига бўшатиб берган ва етакчилик мусобақалар орқали аниқланган.

Лойиҳа раҳбари Редмонд Стейннинг таъкидлашича, тадқиқотдан мақсад янги соддалаштирилган талқинни яратиш эмас, балки аввалги хулосаларни қайта кўриб чиқиш бўлди. Ўрмонлар ҳақиқатан ҳам йўқолган, бироқ жамият бир вақтнинг ўзида сув етишмовчилиги, тупроқ емирилиши ва ўсимлик қопламининг ўзгариши каби муаммоларга дуч келган. Бу жараёнлар аҳолини турмуш тарзини ўзгартиришга ва кам сонли сув ҳавзалари атрофида тўпланишга мажбур қилган.

Орол ташқи дунёдан олисда жойлашган, бу уни Тинч океанининг жануби-шарқий қисми учун муҳим иқлим маълумотлари манбаига айлантиради. Ҳозирда мутахассислар минтақа иқлим тизимидаги узоқ давр мобайнидаги ўзгаришларни ўрганиш учун Рано-Аройдан олинган 50 минг йилгача тарихга эга янада қадимий намуналарни таҳлил қилишмоқда.