Xabarlar tezkor Telegram kanalimizda Obuna bo'lish ×

Mustahkam Tangriyorova

Oqqan daryo oqaveradi. 

1941-yil ekspeditsiyasi qoldirgan jumboq: Sohibqironning qulog‘i, soch-soqoli qayerga yo‘qolgan?

1941-yil ekspeditsiyasi qoldirgan jumboq: Sohibqironning qulog‘i, soch-soqoli qayerga yo‘qolgan?

(Birinchi maqola).

Amir Temurning buyukligi dunyo miqyosida tan olinishi oson kechmadi. Sohibqironga nisbatan «qonxo‘r, jallod» degan sifatlarga 70 yil davomida ishontirib kelingan edik... 

Sho‘rolar zamoni Sohibqironni yomonotliq qilib cheklana qoldimi? 1941 yilda Amir Temur qabri ochilishi bilan bog‘liq ekspeditsiya haqida ko‘pchilik biladi. Ehtimol, tadbir o‘sha davr uchun juda muhim kashfiyotdek tuyulgandir, bugun uchun ham ahamiyatini yo‘qotmagandir. Lekin...

Shariat talablari asosida dafn etilgan Temurning suyaklari qabrdan olinib, rosa bir yarim yildan so‘ng kafansiz, tilovatsiz ko‘milganini bilasizmi? Maqbaraga qaytadan qo‘yilgan tana qismlari orasida bosh suyagi bormidi? O‘shanda bosh chanoqdan ajratib olingan qulog‘i parchasi, sochi, soqoli qayerga yo‘qoldi? Amir Temur maqbarasidan olib qo‘yilgan eng qimmatbaho ashyo – uning tobutpo‘shi restovratsiyasi 80 yildan buyon (shundan 31 yili mustaqillik davriga to‘g‘ri keladi) nega muammo bo‘lib kelayapti? 

«DAHMANI OChISh ShART EMAS EDI»

Moskva o‘shanda Amir Temur maqbarasidagi dahmani ochilishini  Hazrat Alisher Navoiyning 500 yillik yubileyini nishonlashga qaratilgan tadbir, deb ta’kidladi. Yuqoridan berilgan ko‘rsatmaga asosan qabul qilingan qarorni O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasi kotibi U. Yusupov va O‘zbekiston xalq Komissarlari Sovetining raisi A.Abdurahmonov imzolashgan. 

Dahmani ochishga chiqarilgan qaror nusxasi.

Hukumat ekspeditsiya rahbari qilib akademik Qori Niyoziyni tayinlagan. Ekspeditsiya a’zolari sifatida antropolog olim L.V.Oshanin, tarixchi, sharqshunos, professor A.A.Semyonov, kimyo professori, Leningrad davlat ermitaji ta’mirlovchisi V.N.Kononov, me’mor B.N.Zasipkin, antropolog-haykaltarosh M.M.Gerasimov, arxeolog V.A.Shishkin ekspeditsiya a’zolari sifatida ish yuritishgan. Yubiley komissiyasining ilmiy kotibi H.T.Zarifov jarayonda ishtirok etgan. Adib Sadriddin Ayniy ham qatorda bo‘lgan. Malik Qayumov operator va suratgirlardan biri edi.

Yahyo G‘ulomov nomidagi arxeologiya instituti yetakchi ilmiy xodimi, tarix fanlari nomzodi Amriddin Berdimurodov Temuriylar bilan bog‘liq manbalarni chuqur o‘rganib kelayotgan olim. Jumladan, 1941-yilda maqbarani ochilishiga oid barcha ma’lumotlar olimga yaxshi tanish, mavjudlarini tahlil qilgan, topilmaganlarini izlashtirgan, shular asosida «Go‘ri Amir maqbarasi 1941-yilda» nomli ilmiy-ommabop risolasini yozgan. 

Amriddin aka «Navoiy yubileyini o‘tkazish uchun Amir Temur maqbarasi dahmasini ochish shart emas edi. Shaxsiy fikrim – keraksiz narsa edi» deydi savolimga munosib tarzda.

Tarixchi olim Amriddin Berdimurodov. Foto: xabar.uz

1930 yillarda arxeolog Mixail Masson va muhandis Mauer maqbarada magnit yordamida tadqiqot olib borgan. Magnit Amir Temur maqbarasida metall borligini ko‘rsatgan. «Ha, boylik bor ekan» degan fikrga kelishgani ehtimoli katta. Menimcha, magnit ham metallni ko‘rsatdi – katta boylikni olamiz va Stalinga sovg‘a qilamiz-da, baland martabalarga erishamiz deb o‘ylagan bo‘lsa kerak» – domla samimiy fikrlarini bildiradi.  

Shu o‘rinda tarixchi Ibn Arabshohning Temur dafn etilgan joyning ichki tuzilishi haqida yozganlarini eslash joiz.  Muallif tasvirlashicha, «Temurning qabri ustida uning qimmatbaho liboslari yopilgan. Xonaning devorlariga esa uning jangovar aslahalari va yaroqlari osib qo‘yilgan. Bu jihozlarning barchasi qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan bo‘lib, eng arzonining bahosi bir viloyat solig‘ining bahosiga teng kelardi. Gumbazning shiftiga esa osmondagi yorqin yulduzlar misoli oltin va kumushlardan yasalgan qandillar osilib turardi...»

Amriddin aka ana shu bitiklar va magnit xulosasi maqbarani ochishga qiziqishni kuchaytirgan bo‘lishi mumkin, deydi.

Temur jasadini O‘trordan Xalil Sulton olib keltirgan va dafn ettirgani tarixdan ma’lum. Lekin maqbara ichini bu tarzda bezash shariatga to‘g‘ri kelmas edi. Shohruh Mirzo shariat qoidalariga qat’iy amal qilgan. U 1409 yilda Samarqand taxtini egallagach, ortiqcha narsalarni maqbaradan oldirtirib, xazinaga topshirtirgan. Shu kuni Shohruh Mirzo otasi qabrini ziyorat qilgani, xudoyi bergani, bu yerdagi shayxlar va qorovullarni qaytadan tasdiqlagani ham ma’lum.  

Ekspeditsiya ishtirokchilari yaqqol guvoh bo‘lgani – Temur jasadi tobutda bo‘lgan. «Archadan yasalgan tobutning to‘rt tomoni yirik-yirik, mustahkam temir mixlar bilan qotirilgan. Magnit o‘sha mixlarni ko‘rsatgan» – deydi Amriddin Berdimurodov.

Foto: O‘zarxiv

«Ekspeditsiya kundaligi»da qabrni ochishdagi manzara shunday tasvirlangan: «Tobutning qopqog‘i, ustidagi gazlama qoldiqlari bilan ohista ko‘tarilib olingach, Amir Temurning jasadi ko‘rindi. Atrofda turganlar hayajon bilan qabr ichiga qaradilar, shu payt atrofni qandaydir xushbo‘y hid qopladi. Bu yerda turganlar hiddanmi yo hayratdami, o‘zlarini birdaniga orqaga oldilar. Sohibqironning jasadi uzun qilib yotqizilgan holda, yuzi esa Makka tomonga qaratilgan edi. Suyaklarning ba’zi joylariga kafan qoldiqlari yopishib qolgan va bosh, bo‘yin, oyoq tomonlarida mo‘miyolangan muskullar, teri parchalari yotardi. Jasadning usti yupqa loyqa va tuzlar bilan qoplangan bo‘lib, bu qabrga kirgan suvning qoldiqlari edi».

Qabrning ochilishi...

Eslatma: Temuriylar maqbarasidagi boshqa qabrlarda ham suyaklarga loyqa ma’lum darajada zarar yetkazgani ko‘zga tashlangan. XIX asrning  oxirlarida rus hukumatining buyrug‘i bilan bino atrofida bog‘ yaratilgan, bog‘ni sug‘orish uchun qazilgan ariqlardan toshgan suv xilxonani ikki marta bosgani ma’lum. Sharq me’morchiligi qoidalariga ko‘ra, jamoat binolari atrofida ariq qazilmagan, bog‘ yaratilmagan. Obidaning foni sifatida turarjoylar va bino yaqinlarida yakkam-dukkam tut daraxti ekilgan. Tutning 15-20 metrlik ildizlari inshootdagi namlikni shimib olgan.

TEMURNING QULOG‘I, SOCh SOQOLI QAYeRDA?

Amir Temurning bosh chanog‘i nihoyat darajada ehtiyotkorlik bilan qabrdan chiqarib olingach, uch soat davomida soya joyda quritilgan. Bosh chanoqni kimyoviy usullar bilan mustahkamlash uchun uni quritish, zarar ko‘rmasligi uchun soyada quritish muhim bo‘lgan. Hujjatlarda yozilishicha, «Bundan oldin antropologlar Temurning bosh chanog‘ida qisman saqlanib qolgan soch, soqol va qoshlarning qoldiqlarini avaylab ko‘chirib oldilar. Uning sochi va soqolining rangi sarg‘imtir, xuddi zanglagan temirning rangiga o‘xshash edi. Shunda  olimlarda, Temurning soch-soqoli bo‘yalganmikan degan fikr uyg‘ondi. Shuning uchun kimyogar-olim Kononov, uning sochlarini kimyoviy usul bilan tekshirib ko‘rdi. Olimning aniqlashicha, soch-soqolning rangi tabiatan shunday ekan».

Temur va Temuriylar dahmalarini ochish 1941 yil 16 iyundan 24