Масъулияти чекланган жамият (МЧЖ) бозор иқтисодиёти шароитида тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш учун энг кенг тарқалган ва қулай ташкилий-ҳуқуқий шакллардан бири ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикасида МЧЖларнинг ҳуқуқий мақоми 2001 йил 6 декабрда қабул қилинган “Масъулияти чекланган жамиятлар тўғрисида”ги Қонун билан тартибга солинади. Мазкур қонун қабул қилинганидан буён МЧЖлар кичик ва ўрта бизнес субъектлари учун асосий ҳуқуқий модель сифатида шаклланиб, мамлакат иқтисодий тузилмасида муҳим ўрин эгаллай бошлади.

МЧЖларнинг ҳуқуқий жозибадорлиги, энг аввало, чекланган жавобгарлик тамойили билан боғлиқ. Ушбу тамойилга кўра, жамият иштирокчилари жамият мажбуриятлари бўйича фақат устав капиталидаги улуши доирасида жавобгар ҳисобланади. Натижада тадбиркор бутун шахсий мол-мулкини хавф остига қўймайди, бу эса иқтисодий фаолликни сезиларли даражада рағбатлантиради. Айнан шу сабабли МЧЖлар қисқа вақт ичида Ўзбекистон бизнес муҳитида устун ташкилий-ҳуқуқий шаклга айланди.

Миллий статистика маълумотларига кўра, 2026 йил 1 январь ҳолатига республикада жами 407,9 мингта тижорат ташкилоти фаолият юритмоқда. Уларнинг 320 870 таси, яъни 78,7 фоизи масъулияти чекланган жамиятлар ҳиссасига тўғри келади. Хусусий корхоналар 11,5 фоизни, оилавий корхоналар 8,8 фоизни, акциядорлик жамиятлари эса атиги 0,2 фоизни ташкил этади. Ушбу кўрсаткичлар республикада деярли ҳар ўн та тижорат субъектидан саккизтаси МЧЖ эканини кўрсатиб, мазкур институтнинг иқтисодиётдаги етакчи ролини яққол тасдиқлайди.

Бироқ МЧЖларнинг оммавийлиги фонида яширин (кузатилмайдиган) иқтисодиётнинг юқори даражада сақланиб қолаётгани алоҳида эътиборни талаб этади. Расмий баҳолашларга кўра, 2025 йилнинг 9 ойида Ўзбекистонда кузатилмайдиган иқтисодиёт ҳажми 433,7 триллион сўмни ташкил этган бўлиб, унинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 33,3 фоизга етган. Бу ҳолат иқтисодиётнинг қарийб учдан бир қисми тўлиқ ёки қисман норасмий майдонда айланаётганини англатади.

МЧЖни таъсис этишнинг ўзи соя иқтисодиёти ҳодисаси эмас. Аксинча, мазкур институт дастлаб тадбиркорлик фаолиятини норасмий сектордан чиқариш ва уни расмий ҳуқуқий майдонга олиб кириш мақсадида яратилган. Бироқ амалиёт шуни кўрсатадики, айрим ҳолларда МЧЖнинг ҳуқуқий афзалликлари — хусусан, иштирокчиларнинг чекланган жавобгарлиги, соддалаштирилган таъсис тартиби ҳамда ёпиқ корпоратив тузилма — ноқонуний ёки ярим қонуний мақсадларда суиистеъмол қилиниши мумкин. Шу боис МЧЖ институтини нафақат ҳуқуқий, балки иқтисодий ва институционал нуқтаи назардан ҳам комплекс таҳлил қилиш долзарб аҳамият касб этади.

МЧЖ шаклининг кенг тарқалиши бир қатор объектив омиллар билан изоҳланади. Аввало, ушбу жамиятлар тез ва нисбатан кам харажат билан таъсис этилади, кичик ва ўрта бизнес эҳтиёжларига мос келади ҳамда тадбиркорнинг шахсий мол-мулкини хўжалик фаолияти билан боғлиқ таваккалчиликлардан ҳимоя қилади. Айнан шу хусусиятлар МЧЖларни иқтисодиётнинг “кўринмас таянчи”га айлантирди.

Масъулияти чекланган жамият институти илк бор XIX аср охирида Германияда ҳуқуқий жиҳатдан шаклланган. 1892 йилда қабул қилинган “Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung (GmbH-Gesetz)” кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектлари учун акциядорлик жамиятларига нисбатан соддароқ, камроқ бюрократик ва иштирокчиларнинг шахсий мол-мулкини ҳимоя қилувчи корпоратив шаклни жорий этди. Ўша даврда акциядорлик жамиятлари кичик бизнес учун ҳаддан ташқари мураккаб, шериклик шакллари эса иштирокчилар учун ортиқча хавфли деб ҳисобланган.

Кейинчалик МЧЖ модели бошқа ҳуқуқий тизимларга мослаштирилиб, турли номлар остида жорий этилди. Жумладан, Францияда — SARL, Буюк Британияда — Private Limited Company, АҚШда эса Limited Liability Company (LLC) шаклида мустаҳкамланди. Шу тариқа, МЧЖ институти тарихан яширин иқтисодиёт учун эмас, балки иқтисодий фаолликни қонунийлаштириш, тадбиркорлик ташаббусларини рағбатлантириш ва расмий секторни кенгайтириш мақсадида вужудга келган.

Мазкур шароитда МЧЖларнинг мутлақ устунлиги яширин иқтисодиёт билан муайян даражада боғлиқ бўлиши мумкинлиги ҳақидаги савол табиий равишда юзага келади. Мутахассислар фикрича, муаммо МЧЖ институтининг ўзида эмас, балки унинг айрим субъектлар томонидан суиистеъмол қилинишидадир. Амалиётда МЧЖлар номинал таъсисчилар ва директорлар орқали реал назоратни яшириш, фаолиятни бир нечта жамиятларга сунъий равишда бўлиб кўрсатиш, сохта хўжалик операцияларини амалга ошириш ёки жамиятни атайлаб банкрот қилиш орқали жавобгарликдан қочиш воситасига айлантирилиши мумкин.

Бу ҳолатлар, айниқса, МЧЖнинг энг муҳим афзаллиги бўлган чекланган жавобгарлик тамойили билан узвий боғлиқ. Шу муносабат билан “Масъулияти чекланган жамиятлар тўғрисида”ги Қонуннинг 7-моддаси муҳим чекловни белгилайди: ягона иштирокчига эга МЧЖ бошқа ягона иштирокчили жамиятнинг таъсисчиси бўлиши мумкин эмас (бир акциядордан иборат акциядорлик жамияти бундан мустасно). Ушбу норма мураккаб ва сунъий корпоратив занжирлар орқали яширин иқтисодий схемалар яратишнинг олдини олишга қаратилган.

Бироқ амалиёт шуни кўрсатадики, фақат битта норматив чеклов билан мураккаб иқтисодий суиистеъмолларни тўлиқ бартараф этиш мумкин эмас. Шу сабабли ривожланган давлатлар бу муаммони фақат формал тақиқлар орқали эмас, балки якуний бенефициар мулкдорларни мажбурий ошкор этиш, “substance over form” тамойилини қўллаш ҳамда зарур ҳолларда корпоратив парда ортидан жавобгарликни белгилаш орқали ҳал этмоқда.

Хусусан, Буюк Британияда Persons with Significant Control (PSC) институти жорий этилган бўлиб, жамият устидан реал назоратни амалга оширувчи якуний бенефициар мулкдорларни аниқлаш ва ошкор этиш мажбурияти белгиланган. Бу механизм номинал таъсисчилар ва директорлар орқали ҳақиқий бошқарувни яшириш имкониятларини сезиларли даражада чеклади.

Германия ва Нидерландия ҳуқуқ тизимларида “substance over form” тамойили фаол қўлланилиб, жамиятнинг формал ҳуқуқий шаклидан кўра унинг реал иқтисодий мазмунига устувор аҳамият берилади. Натижада, агар МЧЖ шакли сунъий равишда солиқлардан бўйин товлаш ёки бошқа ноқонуний мақсадларда фойдаланилаётган бўлса, ҳуқуқий оқибатлар реал иқтисодий муносабатлардан келиб чиқиб белгиланади.

АҚШ ва Буюк Британия амалиётида эса “piercing the corporate veil”, яъни корпоратив пардани кўтариш институти муҳим ўрин тутади. Унга кўра, агар жамият чекланган жавобгарлик тамойилидан суиистеъмол қилиш, кредиторларга зарар етказиш ёки жамиятни атайлаб банкрот қилиш воситаси сифатида қўлланилган бўлса, суд реал назорат қилувчи шахсни шахсий жавобгарликка тортиш ҳуқуқига эга бўлади. Бу ёндашув чекланган жавобгарликни инкор этмаган ҳолда, унинг ноқонуний қўлланишига самарали тўсқинлик қилади.

Шунингдек, Франция ва Италия ҳуқуқ тизимларида бир шахс назоратидаги бир нечта МЧЖ алоҳида юридик шахслар сифатида эмас, балки ягона иқтисодий гуруҳ доирасида баҳоланади. Бу солиқ ва молиявий назоратни кучайтириб, фаолиятни сунъий равишда бўлиб кўрсатиш орқали мажбуриятлардан қочиш имкониятларини чеклайди.

Ушбу хорижий тажриба шуни кўрсатадики, яширин иқтисодиётга қарши курашда МЧЖ институтини чеклаш эмас, балки унинг атрофида самарали шаффофлик, реал назорат ва жавобгарлик механизмларини шакллантириш устувор аҳамиятга эга. Бу ёндашув Ўзбекистон шароитида ҳам МЧЖларнинг иқтисодиётдаги ижобий ролини сақлаган ҳолда, уларнинг яширин иқтисодиётдаги салбий оқибатларини минималлаштириш имконини беради.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон шароитида масала МЧЖларни камайтиришда эмас, балки уларни таъсис этиш, бошқариш ва назорат қилиш сифатини оширишда намоён бўлади. Агар шаффофлик кучайтирилса, реал назорат қилувчи шахслар аниқланса ҳамда рақамли ва ҳуқуқий назорат механизмлари самарали ишласа, МЧЖлар яширин иқтисодиёт учун қулай восита эмас, балки расмий иқтисодиётнинг барқарор таянчига айланиши мумкин. Айнан шу ёндашув орқали яширин сектор улушини қисқартириш ва иқтисодий тизим барқарорлигини таъминлаш мумкин бўлади.

Умида Бекмирзаева,
Тошкент давлат юридик университети
Тадбиркорлик ва корпоратив ҳуқуқ шўбаси ўқитувчиси