Сўнгги йилларда сунъий интеллект тушунчаси ҳаётимизнинг деярли барча жабҳаларида намоён бўлмоқда. Телефонларимиздаги овозли ёрдамчилардан тортиб, интернетдаги таржимонлар ва матн ёзувчи дастурларгача — буларнинг барчаси сунъий интеллект технологияларига таянади. Бугун эса ушбу технология таълим тизимида ҳам фаол қўлланилиши замон талаби бўлиб қолмоқда. Шу ўринда савол туғилади: сунъий интеллект таълим учун ёрдамчими ёки хавф?

Сунъий интеллектка, аввало, ўқитувчи ва ўқувчи учун қулай ёрдамчи восита сифатида қараш лозим. Масалан, дарс режалари, тест саволлари, машқлар ва тақдимотларни қисқа вақт ичида тайёрлаш мумкин. Бу эса педагогга вақтдан ютиш ва эътиборни асосий мақсад — таълим сифати ва тарбияга қаратиш имконини беради. Шунингдек, сунъий интеллект таълимда индивидуал ёндашувни кучайтиради. Ҳар бир ўқувчининг билим даражаси, қизиқиши ва ўзлаштириш тезлигига мос топшириқларни ишлаб чиқиш имкони мавжуд. Айниқса, имконияти чекланган ёки масофадан таълим олаётган болалар учун бу технология катта имкониятлар эшигини очади.

Бугунги кунда кўплаб ўқувчилар матнларни тушунтириш, мураккаб мавзуларни соддалаштириб бериш ёки мисоллар орқали изоҳлашда сунъий интеллект воситаларидан фойдаланмоқда. Тўғри йўналтирилган ҳолатда бу жараён билимни мустаҳкамлашга хизмат қилиши мумкин.

Бироқ сунъий интеллектдан фойдаланиш масаласида эҳтиёткорлик зарур. Энг катта муаммолардан бири — ўқувчиларда мустақил фикрлаш қобилиятининг сусайишидир. Тайёр жавобларга таяниш натижасида изланиш, таҳлил қилиш ва мантиқий хулоса чиқариш кўникмалари заифлашиши мумкин. Шунингдек, сунъий интеллект томонидан яратилган материалларни назоратсиз қўллаш плагиат ҳолатларининг кўпайишига олиб келади. Ҳар бир ахборотнинг тўғрилиги кафолатланмагани эса ўқувчида нотўғри билим шаклланишига сабаб бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Яна бир муҳим масала — нусха кўчириш ва плагиатдир. Сунъий интеллект томонидан тайёрланган матнларни текширмасдан қабул қилиш билимни баҳолашда адолатсизликка олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, ҳар қандай сунъий интеллект тизими ҳам тақдим этаётган маълумотининг тўғрилигига тўлиқ кафолат бермайди. Нотўғри ёки эскирган ахборот ўқувчини чалғитиши эҳтимоли мавжуд. Энг асосийси, сунъий интеллектни ўқитувчининг ўрнини босувчи восита сифатида қабул қилиш хато қарашдир. Таълим жараёнида тарбия, инсоний муносабат, рағбатлантириш ва шахсий намуна каби омилларни ҳеч бир технология тўлиқ алмаштира олмайди.

Мутахассислар фикрича, сунъий интеллектни таълимдан чеклаш эмас, балки уни оқилона бошқариш ва тўғри йўналтириш муҳим. Ўқитувчи бу жараёнда назоратчи ва йўналтирувчи бўлиб қолиши, ўқувчига эса сунъий интеллектдан қандай фойдаланиш кераклигини ўргатиши лозим.

Сўнгги йилларда дунёнинг етакчи олий таълим муассасалари сунъий интеллектдан фойдаланиш масаласида тақиқлаш йўлини эмас, балки тартибга солиш йўлини танламоқда. Таҳлилларга кўра, нуфузли университетларнинг қарийб 60–70 фоизи сунъий интеллектдан маълум шартлар асосида фойдаланишга рухсат берган. Масалан, Гарвард университети ҳамда Массачусетс технология институтида сунъий интеллектдан тушунишга ёрдам бериш, ғоя ишлаб чиқиш ва дастлабки таҳлил учун фойдаланишга рухсат этилади, бироқ якуний топшириқни тўлиқ сунъий интеллект орқали бажариш тақиқланади. Оксфорд университети ва Кембриж университетида эса очиқлик тамойили қўлланилади, яъни талаба сунъий интеллектдан фойдаланган бўлса, буни ишда алоҳида кўрсатиши шарт.

Осиё минтақасида Сингапур миллий университети каби олий таълим муассасаларида ҳам сунъий интеллект таълим жараёнини қўллаб-қувватловчи восита сифатида қабул қилинган. Ўзбекистон олий таълим муассасаларида сунъий интеллектдан фойдаланиш учун аниқ фоизли чекловни белгилайдиган ягона қонун ёки умумий норма ҳали ишлаб чиқилмаган. Бироқ ҳар бир олий таълим муассасаси ўз ички қоидалари асосида сунъий интеллектдан ёрдамчи восита сифатида фойдаланишни рағбатлантиради, плагиат эса қатъий тақиқланади. Давлат сиёсати сунъий интеллектни таълим тизимига кенг жорий этишни қўллаб-қувватлайди, аммо фоизли чеклов амалиёти мавжуд эмас. Сунъий интеллект ёрдамида тайёрланган ишлар таҳлил қилиниши, муҳокама этилиши ва мустақил фикр билан бойитилиши талаб этилади. Фақат шундагина бу технология ҳақиқий фойда келтиради.

Хулоса қилиб айтганда, сунъий интеллект таълимда на мутлақ ёрдамчи, на мутлақ хавфдир. У — восита. У қандай натижа беришини эса ундан қандай фойдаланишимиз белгилайди. Сунъий интеллект ўқитувчини алмаштирмайди, аммо ундан самарали фойдаланган педагогнинг имкониятларини кенгайтиради. Демак, келажак таълими технология ва инсон омилининг уйғунлигида шаклланади.

Акмал Ғаниев,
Халқаро Нордик университети
Саноатни бошқариш ва рақамли технологиялар кафедраси
катта ўқитувчиси