Баъзи умумтаълим мактабларидаги энг оғриқли ва сурункали дард — айрим раҳбарларнинг ўз лавозимларига худди умрбодлик мерос ёки отасидан қолган мулкдек ёпишиб олганидир. Халқ таълими тизимидаги бундай «соядаги кичик қиролликлар» учун август ойи асл маънода «ҳосил байрами» — манфаат мавсумига айланади. Айнан шу паллада мактабларда дарс соатларини тақсимлаш жараёни бошланиб, айрим «кресло соҳиблари» учун ўз мансаб ваколатини намойиш этиш, ўқитувчиларни ўзига қарам қилиш имконияти пайдо бўлади.

Яқинда ижтимоий тармоқларда яшин тезлигида тарқалган навбатдаги аудиоёзув ҳам бу иллатнинг жамиятимизда қанчалик чуқур илдиз отганини кўрсатди.

Ушбу мулоқотда на маданий муносабатни, на педагогик этикани, на қонуний тушунтиришни эшитасиз. Ўзининг ҳалол меҳнати ва қонуний ҳақи бўлган дарс соатини сўраб келган зиёли ўқитувчи мактаб раҳбари томонидан худди ўз томорқасига рухсатсиз бостириб кирган «бегона даъвогар»дек камситилади. Вазият шу даражага етадики, «маънавият маскани» раҳбари ўқитувчига қарата: «Чиқ хонамдан, ўлдириб қўяман!» дея кўча безорилари тилида очиқдан-очиқ таҳдид қилади. Гўё у катта бир мактабнинг директори эмас, балки жиноят олами вакили.

Мактабни ўз томорқаси, ўқитувчиларни эса қўл остидаги мардикор деб биладиган директор янги авлодга қандай ижобий тарбия бера олади? Хонасига кирган устознинг шахсиятини ер билан битта қиладиган раҳбар бошқараётган мактабдан юксак маданият кутишнинг ўзи мантиқсиз.

Бу ердаги энг катта муаммолардан бири — «август мафияси», яъни дарс соатлари тақсимотидаги шаффофлик муаммосидир. Тизим ҳали-ҳануз инсон омилидан тўлиқ қутулгани йўқ. Ким директорнинг айтганини қилса ёки унинг «кўнглини олса», соат ўшанга тегади, деган қарашнинг ўзиёқ таълим тизими учун жиддий хавфдир. Натижада ўз устида ишлайдиган, билимли, аммо тилёғламаликни билмайдиган фидойи педагоглар четда қолиб кетиши мумкин.

Бунинг устига, мактаблардаги касаба уюшмалари ёки педагогик кенгашлар айрим ҳолларда директор чизган чизиқдан чиқолмайдиган «қўғирчоқ» тузилмага айланиб қолмоқда. Ўз ҳуқуқини талаб қилган ўқитувчига эса дарров «исёнчи» тамғаси ёпиштирилиб, дарс соатларини қисқартириш орқали иқтисодий босим ўтказилади.

Бундай тизимли ва сурункали муаммога фақат айрим директорни ишдан бўшатиш ёки жазолаш билан чек қўйиб бўлмайди. Тизимнинг ўзига «жарроҳлик амалиёти» керак. Аввало, дарс соатларини тақсимлаш жараёнидан инсон омилини имкони борича чиқариб, уни шаффоф ва рақамлаштирилган тизимга ўтказиш зарур. Тақсимот автоматлаштирилса, директорнинг қўлида кимгадир соат бериш ёки бермаслик «ричаги» қолмайди.

Шунингдек, мактаб директорлиги умрбодлик лавозими эмаслигини амалда таъминлаш, раҳбарларни муайян муддатларда қайта баҳолаш, зарур ҳолларда ротация қилиш ҳам муҳим. Чунки коррупцион ва манфаатдорликка асосланган занжирлар кўпинча бир жойда узоқ йиллар давомида шаклланади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин: мактаблар айрим маҳаллий «хон»ларнинг шахсий томорқаси ёки тижорат дўкони эмас. У — илм, маърифат ва тарбия маскани. Устознинг қадди букилган юртнинг келажаги ҳам букчайган бўлади. Бугун мактаб хонасида таҳқирланаётган фақат бир ўқитувчи эмас — эртанги куннинг ўзи.