Futbol bo‘yicha jahon chempionatlari tarixi nafaqat buyuk g‘alabalar, balki butun dunyoda katta shov-shuvga sabab bo‘lgan turfa voqealarga ham boy. Quyida ana shu eng mashhur, eng bahsli va eng dramatik, hatto fojiali voqealar keltiriladi.

«Marakanaso» – Braziliyaning milliy fojiasi (1950)

Finalga tenglashtirilgan hal qiluvchi o‘yinda Urugvay Braziliyani 2:1 hisobida mag‘lub etdi. O‘shanda Rio-de-Janeyrodagi «Marakana» stadionida 200 mingdan ortiq tomoshabin sukutga cho‘mgan. Og‘ir mag‘lubiyat Braziliyada milliy fojia sifatida qabul qilingan edi.

«Santyago jangi» (1962)

Chili va Italiya o‘rtasidagi bahs haqiqiy mushtlashuvga aylangan. Ikki futbolchi maydondan chetlatilgan, politsiya bir necha bor maydonga tushishga majbur bo‘lgan. Ushbu o‘yin jahon chempionatlari tarixidagi eng qo‘pol uchrashuvlardan biri hisoblanadi.

Jeff Xyorstning «arvoh goli» (1966)

Angliya–G‘arbiy Germaniya finalida to‘p darvoza chizig‘ini to‘liq kesib o‘tganmi yoki yo‘qmi, degan bahs haligacha davom etadi. O‘shanda gol hisobga olingan va Angliya yagona jahon chempionligini qo‘lga kiritgan edi.

Pelening ko‘z yoshlari (1970)

Braziliya uchinchi marta chempion bo‘lib, abadiy Jyul Rime kubogini qo‘lga kiritdi. Pelening yig‘lagan holdagi surati futbol tarixining eng mashhur kadrlaridan biriga aylangan.

Argentina–Peru 6:0 (1978)

Argentina finalga chiqishi uchun aynan to‘rtta gol farqi bilan g‘alaba qozonishi kerak edi. Ular oltita gol urdi. Keyinchalik bu o‘yin atrofida kelishuv bo‘lgani haqida turli taxminlar paydo bo‘ldi.

Braziliya–Shvetsiya o‘yinida hakamning erta hushtagi (1978)

Braziliya gol urgan paytda hakam o‘yin tugaganini bildirib hushtak chaldi. Gol bekor qilingan va bu qaror katta bahslarga sabab bo‘lgan.

«Xixon sharmandaligi» (1982)

G‘arbiy Germaniya Avstriyani 1:0 hisobida yutib, ikkala jamoa ham keyingi bosqichga chiqdi. Goldan keyin hujumlar deyarli bo‘lmagan. Mazkur voqeadan so‘ng FIFA guruh bosqichining so‘nggi o‘yinlarini bir vaqtda o‘tkazish qoidasini joriy qildi.

Shumaxerning Battistonni nokaut qilishi (1982)

Germaniya darvozaboni Xarald Shumaxer fransuz hujumchisi Patrik Battistonga kuchli zarba berib, uning tishlarini sindirgan. Hayratlanarlisi, hakam hech qanday jazo bermagan.

Maradonaning g‘irrom goli (1986)

Argentina–Angliya chorak finalida Diyego Maradona qo‘li bilan gol urdi. Hakam buni ko‘rmagan va gol hisobga olingan edi. Keyinchalik Maradona bu golni «Xudoning qo‘li» deb atagan.

«Asr goli» (1986)

Oradan atigi to‘rt daqiqa o‘tib, Maradona naq besh nafar futbolchini aldab o‘tib, futbol tarixidagi eng go‘zal gollardan birini urgan edi.

 Rojer Millaning raqsi (1990)

38 yoshli kamerunlik hujumchi burchak bayrog‘i oldidagi raqslari bilan butun dunyoga mashhur bo‘lib ketgan.

Roberto Bajoning hal qiluvchi penaltini o‘tkazib yuborishi (1994)

Italiya–Braziliya finalida Bajo to‘pni osmonga tepgan va Braziliya chempion bo‘lgan. Bu kadr futbol tarixidagi eng alamli lahzalardan biri hisoblanadi.

Maradonaning doping mojarosi (1994)

O‘shanda Argentina afsonasi musobaqadan chetlatildi. Bu Maradonaning Jahon chempionatlaridagi faoliyatining achinarli yakunlaridan biri bo‘lgandi.

Andres Eskobarning o‘limi (1994)

Kolumbiyalik himoyachi o‘z darvozasiga gol urgandan so‘ng mamlakatga qaytgach, o‘ldirib ketildi. Bu futbol tarixidagi eng dahshatli voqealardan biri hisoblanadi. Andres Eskobar 27 yoshda edi.

Qotilning ismi Umberto Munos Kastro bo‘lib, kolumbiyalik boy va jinoiy dunyo bilan aloqador bo‘lgan aka-uka Gallonlarning haydovchisi va qo‘riqchisi edi. 1994-yil 2 iyul kuni Medelin shahridagi restoran oldida Eskobar bilan janjaldan so‘ng u futbolchiga olti marta o‘q uzgan.

1995-yilda sud Umbertoni aybdor deb topib, 43 yil qamoq jazosiga hukm qildi. Kolumbiya qonunchiligidagi o‘zgarishlar va «yaxshi xulq-atvor» uchun berilgan imtiyozlar tufayli jazo avval qisqartirildi, keyin esa u 2005-yilda – atigi 11 yil qamoqda o‘tirgach, ozodlikka chiqqan. Bu qaror Andres Eskobar oilasi va Kolumbiya jamoatchiligi tomonidan qattiq tanqid qilingan.

Buyurtmachi aniqlanganmi? Bu masala hanuzgacha bahsli. Ko‘pchilik gumonni narkobiznes bilan bog‘liq bo‘lgan Santyago Gallonga qaratdi. Munos Kastro aybini tan olgan bo‘lsa-da, o‘z rahnamolariga qarshi guvohlik bermagan. Shuning uchun qotillikning haqiqiy buyurtmachisi rasman aniqlanmagan.

Ronaldoning sirli kasalligi (1998)

O‘shanda finaldan oldin Ronaldo tutqanoq xurujiga uchradi. Fransiya 3:0 hisobida g‘alaba qozondi. Bu voqea atrofida turli fitna nazariyalari paydo bo‘lgan o‘shanda.

Senegalning Fransiyani mag‘lub etishi (2002)

Amaldagi chempion Fransiya musobaqani mag‘lubiyat bilan boshlagan. Bu Jahon chempionatlari tarixidagi eng katta shov-shuvlardan biri bo‘lgan.

Janubiy Koreyaning bahsli yurishi (2002)

Italiya va Ispaniyaga qarshi o‘yinlarda hakamlar qarorlari qattiq tanqid qilindi. Ko‘pchilik koreyslarning yarim finalga chiqishini bahsli deb hisoblaydi.

Zidanning bosh bilan zarbasi (2006)

Finalda fransuzlar sardori Zayniddin Zidan Marko Materatssiga boshi bilan zarba bergan va qizil kartochka olgan. Bu uning futboldagi so‘nggi o‘yini edi.

«Nyurnberg jangi» (2006)

Portugaliya–Niderlandiya bahsida 16 ta sariq va 4 ta qizil kartochka ko‘rsatilgan. Bu rekord haligacha yangilanmadi.

Lampardning hisobga olinmagan goli (2010)

Germaniyaga qarshi bahsda Frenk Lampard urgan to‘p darvoza chizig‘ini kesib o‘tgan bo‘lsa-da, gol hisoblanmagan. Keyinchalik bu voqea gol chizig‘i texnologiyasini joriy etishga turtki bergan.

Luis Suaresning qo‘li bilan qutqarishi (2010)

Urugvaylik hujumchi G‘anaga qarshi o‘yinning oxirgi daqiqasida aniq golni qo‘li bilan qaytardi. G‘ana penaltini ura olmagan va Afrikaning ilk yarim final orzusi amalga oshmay qolgan.

De Yongning «karate zarbasi» (2010)

Niderlandiyalik Nayjel de Yong finalda Xabi Alonsoni ko‘ksiga tepgan, ammo qizil kartochka olmagan.

Braziliyaning 1:7 hisobida mag‘lub bo‘lishi (2014)

O‘z maydonida o‘ynayotgan Braziliya yarim finalda Germaniyadan 1:7 hisobida mag‘lub bo‘lgan. Bu natija millionlab muxlislar uchun chinakam shok edi.

Luis Suaresning tishlashi (2014)

Urugvaylik hujumchi Italiya himoyachisi Jorjo Kellinini tishlab olgan. U to‘rt oyga futboldan chetlatilgan.

Argentina – Fransiya finali (2022)

Ko‘pchilik mutaxassislar bu finalni tarixdagi eng yaxshi final deb baholaydi. Lionel Messi va Kyulian Mbappe o‘rtasidagi duel: 3:3 hisobi, penaltilar seriyasi va Messining orzusi amalga oshishi butun dunyo futbol muxlislarini hayratga solgan edi.

Akbar Fathullayev