Qimmatbaho metall haqida o‘ylaganimizda ko‘pchilikning xayoliga birinchi bo‘lib oltin, platina yoki palladiy kelishi tabiiy. Biroq sayyoramizdagi eng qimmat metall ko‘zimizni qamashtiradigan uzuk yoki ziraklar yasaladigan ashyo emas. Bu juda sirli va xavfli bo‘lgan radioaktiv element bo‘lib, uning atigi bir grammi taxminan 27 million dollarga baholanadi. Bu noyob metallning nomi kaliforniy.

Kaliforniy ilk bor 1950-yilning fevral oyida Berklidagi Kaliforniya universitetida sun’iy ravishda sintez qilingan. Amerikalik olimlar Stenli Tompson va Albert Giorso kyuriy atomlarini alfa-zarrachalar bilan bombardimon qilish orqali yangi elementni qo‘lga kiritishgan va unga o‘z vatani sharafiga kaliforniy deb nom berishgan. Davriy jadvalda u 98-raqamni egallagan. Bu sun’iy element bo‘lib, tabiatda toza holda umuman uchramaydi. Faqat uran ma’danlaridagi yadroviy reaksiyalar paytida juda arzimas, mikroskopik miqdorda hosil bo‘lishi mumkin.

Ochiq ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda dunyoda kaliforniy izotopini sintez qiladigan atigi ikkita markaz mavjud. Ular Rossiyaning Dimitrovgrad shahridagi Atom reaktorlari ilmiy-tadqiqot instituti hamda AQShning Tennessi shtatidagi  laboratoriyadir.

Bu metalni olish jarayoni o‘ta murakkab va uzoq vaqt talab etadi. Yiliga AQSh va Rossiya birgalikda bor-yo‘g‘i 30-60 milligramm kaliforniy ishlab chiqaradi, xolos. Tasavvur qilish uchun, bitta quruq loviya donasining vazni taxminan bir grammni tashkil qiladi. Bu esa yillik jahon ishlab chiqarish hajmi loviya donasidan bir necha o‘n barobar kam degani.

Kaliforniy kumushsimon oq rangli, yumshoq metall bo‘lib, uni oddiy pichoq bilan ham bemalol kesish mumkin. Uning suyuqlanish harorati qariyb 900 daraja, qaynash harorati esa taxminan 1470 darajani tashkil etadi. Biroq uning asosiy kuchi yuqori radioaktivligidadir. Eng keng tarqalgan kaliforniy-252 izotopi kuchli neytron va gamma-nurlanish manbai hisoblanadi. O‘z-o‘zidan parchalanish xususiyati tufayli bu izotopning atigi bir grammi soniyasiga 2,3 trillion neytron tarqatadi.  

Ishlab chiqarish hajmi juda kam bo‘lishiga qaramay, kaliforniy tibbiyotdan tortib koinot texnologiyalarigacha bo‘lgan sohalarda almashtirib bo‘lmas vosita. Masalan, u tibbiyotda saratonga qarshi kurashda, ya’ni braxiterapiya usulida qo‘llaniladi. Bunda nurlanish manbai to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavfli shishning ichiga joylashtiriladi. Kaliforniyning neytron nurlari oddiy rentgenga chidamli bo‘lgan saraton hujayralarini samarali yo‘q qiladi. Nuqtali ta’sir esa sog‘lom to‘qimalarga zarar yetkazmaydi va nojo‘ya ta’sirlarni kamaytiradi.

Bundan tashqari, kaliforniy geologiya va konchilik sohasida quduqlarni geofizik tadqiq qilishda ishlatiladi. U taratadigan neytronlar yer qa’riga chuqur kirib boradi va aks-sadoga qarab jinslarning tarkibini, namligini, u yerda neft yoki gaz bor-yo‘qligini aniqlab beradi. Bu usul burg‘ilash xarajatlarini va millionlab dollar mablag‘ni tejash imkonini beradi. Shunga o‘xshash usul bilan tuproq tarkibidagi oltin, kumush va boshqa nodir elementlarning hatto eng kichik zarralarini ham masofadan turib aniqlash mumkin.

Sanoatda esa ushbu metall yordamida samolyotlar, turbinalar va yadroviy reaktorlarning detallari ichidan tekshiriladi. Bu usul oddiy rentgen ilg‘ay olmaydigan mikroskopik darzlar va ichki nuqsonlarni ko‘rsatib beradi, bu esa yirik avariyalarning oldini olib, minglab insonlar hayotini saqlab qoladi. Element fundamental fizikada ham juda qadrli bo‘lib, u atom yadrosi tuzilishini o‘rganish va davriy jadvaldagi yangi, o‘ta og‘ir elementlarni sintez qilish uchun xizmat qiladi.

Xulosa qilib aytganda, kaliforniy shunchaki dunyodagi eng qimmatbaho metall emas, u insoniyat yaratgan eng murakkab va noyob ilmiy vositalardan biri. Bor-yo‘g‘i 76 yil avval kashf etilgan bu element bugun tibbiyotda hayotlarni saqlab qolishda, yer osti boyliklarini xaritalashda va ilm-fan chegaralarini kengaytirishda muhim rol o‘ynamoqda.