Биринчи апрель кўпчилик учун кулгу ва беозор ҳазил куни ҳисобланади. Бу кунда қизиқчилар аскиялар айтишади, одамлар бир-бирини алдайди ва қизиқарли сюрпризлар тайёрлашади. Аммо йиллар давомида биринчи апрель нафақат оддий ҳазиллар, балки турли пранклар ва хатти-ҳаракатлар авж олиши кунига айланган.

Пранк кулдириш мақсадида қилинган сюрпризли баъзан қўрқитиш ёки ишончни синайдиган юмор шакли ҳисобланади. Пранклар оддий ҳазилдан фарқли равишда инсониятга жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Бунга YouTube, TikTokдаги вирусли видеолар офис ва мактаблардаги сюрпризларни мисол қилиш мумкин.

Ушбу кун муносабати билан тарихда ва сўнгги вақтларда эсда қоларли воқеалар, баъзида бадали оғир фожеалар ҳам содир бўлган.

Зарарсиз ҳийла-найранглар...

1957 йил BBC телеканали Швейцарияда «макарон ҳосили» ниҳоятда мўл бўлгани ҳақида лавҳа намойиш этди. Кадрда деҳқонлар дарахтлардан спагеттиларни териб олаётгани кўрсатилган. Натижада юзлаб одамлар телеканалга қўнғироқ қилиб, «макарон кўчати»ни қаердан сотиб олиш мумкинлиги билан қизиқишган.

1962 йил Швеция телеканали янги технология чиққанини эълон қилди: агар оқ-қора телевизор экранига нейлон пайпоқ  кийгизилса, тасвир рангли бўлиб кўринармиш. Минглаб шведлар уйларида экранга пайпоқ кийгизиб, турли бурчаклардан қарашга уринган. Аслида эса рангли телевидение Швецияда фақат 1970 йилга келиб пайдо бўлган.

1976 йил британиялик астроном Патрик Мур радио орқали Плутон ва Юпитернинг жойлашуви туфайли Ернинг тортишиш кучи вақтинча камайишини айтди. Агар белгиланган вақтда сакралса, одам ўзини парвоз қилаётгандек ҳис қилармиш. Энг қизиғи, радиога юзлаб одамлар қўнғироқ қилиб, ҳақиқатан ҳам ҳавода учишганини, ҳатто уйидаги мебеллар ҳам кўтарилганини айтиб мақтанишган.

1998 йил «Burger King» тармоғи чапақайлар учун махсус «Воппер» чиқарганини эълон қилди. Унинг ичидаги барча масаллиқлар 180 градусга айлантирилган эмиш. Эртаси куни минглаб одамлар ресторанларга келиб, айнан «чапақайлар учун бургер» буюртма беришган, ўнг қўл билан овқатланувчилар эса ўзларига тегишли ўнг қўл билан ейиладиган бургерни талаб қилишган.

1988 йил «Известия» газетаси Диего Марадона Москванинг «Спартак» клубига ўтишга рози бўлгани ҳақида ёзди. Бу хабар шунчалик ишонарли чиқдики, ҳатто дунёнинг энг йирик агентликларидан бири Associated Press ҳам буни жиддий янгилик сифатида бутун дунёга тарқатиб юборди.

1992 йилда Ричард Никсон қайтадан АҚШ президентига номзодлигини эълон қилди. Кўплар унинг ҳақиқатан ҳам номзоди қайта ғолиб бўлади, деб ишонди. Журналистлар ва сиёсий таҳлилчилар бу эълон ҳақида муҳокамалар олиб борди. Ҳақиқий ҳаётий таъсир кам бўлса ҳам баъзи аҳоли нотўғри маълумотга ишониб сиёсий муносабатларини қайта кўриб чиқди.

Бу мисоллар кулгили ва зарарсиз бўлса-да, улар одамлар ҳаётида вақтинчалик шок ва ўзгаришларга сабаб бўлган.

Фожиали ва таҳликали оқибатларга олиб келган ҳазиллар...

1708 йилда «Гулливернинг саёҳати» китобининг муаллифи Жонатан Свифт Исаак Бикерстафф исмли мунажжимга айланиб апрель ҳазилини уюштирди: Партриж номли машҳур мунажжимнинг вафот этиши ҳақида аноним хабар тарқатган. Партриж тирик эди, лекин одамлар хабарга ишонган ва ҳатто дафн маросими ҳам ўтказилган. Мунажжим ўзининг тириклигини исботлашга анча уринишига тўғри келди. У умрининг охиригача хабар тарқатган Иссак Бикерстаффнинг Свифт эканини, ҳақиқий шахсини билмади.

1896 йил 1 апрелда Теннесси штатида янги турмуш қурган йигит хотини билан ҳазиллашмоқчи бўлди. Бу тасаввур қилиб бўлмайдиган даражада фожиали тарзда тескари натижа берди.

Фермер Жон Aхренс эски кийимларини кийиб, қўрқинчли оқ ниқоб тақиб, эшикни тақиллатади ва «Мен уйсизман, ичкарига кирмоқчиман, эшикни очинг!», дейди. Аёл бу дағдағадан қўрқиб ҳушидан кетди ва кейинчалик касалхонада вафот этди. Шифокорлар буни қўрқув билан боғлашди.

Ню-Йорклик божхона ходими Ҳ.Браун таниқли ва бадавлат шахс эди. 1875 йил апрель ойининг биринчи кунида бу одамнинг ҳаёти остун-устун бўлиб кетди.

Ўша куни Браун ишдан уйга қайтганида, ўғли одатдагидек уйда йўқлигини кўрди. У ўғлини омбордан топди. 13 ёшли бола ўлган эди. Кейинчалик маълум бўлишича, ўсмир дўстлари ва ака-укаларини алдаш учун ўзини осиб қўйгандек кўрсатишга ҳаракат қилган. Шундай қилиб, у тасодифан ўзини ўлдиришга муваффақ бўлган.

1886 йил апрель ойида Техаслик Том Рожерс маҳаллий шифокорни кибридан тушириш учун ҳазиллашиб жазоламоқчи бўлди.  Шаҳардан уч мил нарида жойлашган «шошилинч чақирув»га бориш учун шифокорга хабар қолдириб, уни кута бошлади.

Вақтини беҳуда сарфлаганидан ғазабланган ва ҳазилларни ёқтирмайдиган шифокор «саёҳати»дан ғазабланди ва Рожерснинг юзига, бошига, бўйнига бир неча бор пичоқ билан ҳужум қилди. Ҳазилкаш Рожерс вафот этди, шифокор эса ҳибсга олинди.

1986 йил Франциянинг «Le Parisien» газетаси ҳукумат Эйфель минорасини Диснейлендга кўчиришга, унинг ўрнига эса Олимпиада учун стадион қуришга қарор қилганини ёзиб чиқди. Бу хабар парижликлар ўртасида ҳақиқий ғалаён ва норозиликларга сабаб бўлди.

1980 йилги 1 апрель куни муносабати билан Бостон телевидениеси янгиликлар продюссери Ҳомер Cиллей Массачусетс штатининг Милтон шаҳридаги лава оқиб чиқа бошлагани ва аланга ичидаги тепалик ҳақида ёлғон телекўрсатув тайёрлади. Кўрсатув охирида бу шунчаки ҳазил эканлигини айтиб ўтилсада, юзлаб ваҳимага тушган фуқаролар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига мурожаат қилдилар. Cиллей қоидаларни бузгани учун дарҳол ишдан бўшатилди.

2001 йилда Aнглиядаги бир бошловчи 1 апрель куни Шарқий Сассексдаги жарликлардан бирида шубҳали Титаникка ўхшаш кема кўринишини эфирга узатиш орқали тингловчиларига ҳазил қилишга қарор қилди. Юзлаб тингловчилар унга ишонишди ва жарликка бир қараш учун йиғилишди. Aфсуски, пиёдалар ҳаракати жарлик юзасида катта ёриқ ҳосил қилди. Бир неча кундан кейин у ер ўпирилиб денгизга қулади.

2002 йил 1 апрелда яна бир нечта америкалик радиобошловчилар маҳаллий сув таъминотида юқори даражада дигидроген оксиди борлиги аниқланганини эълон қилишди. Юзлаб фуқаролар сув бошқармаси ва полицияга қўнғироқ қилишди. ДЖлар, яъни радиобошловчилар ҳукумат амалдорлари томонидан танқид остига олинди ва «терроризм»да айбланди.

2003 йилги 1 апрель куни AҚШдаги кийим-кечак дўкони ходими хўжайинига қўнғироқ қилиб, кимдир дўконга қурол билан кириб талон-тарож қилаётганини айтди. У хўжайинига қўнғироқ қилиб, ҳазилини тан олишга улгурмасдан, дўконга тўртта патрул машинаси етиб келди. Ходим ваҳима қўзғатгани учун ҳибсга олинди.

2010 йил Иорданиядаги газеталарнинг бирига Жоффр шаҳри яқинига НУЖ қўнганлиги ҳақида мақола чоп этди. Шаҳар мери 13 000 кишини эвакуация қилиш бўйича чоралар кўрди. Суд жараёнига дуч келган газета ходимлари «биз одамларни қўрқитиш эмас, балки кўнгил очишни мақсад қилган эдик» деб омма олдида узр сўрашди.

2015 йил Фудан университети аспиранти Лин Сенхао дўсти Хуангни заҳарлашга ҳаракат қилди, бу ҳазил ёш йигитнинг ўлимига сабаб бўлди ва кейинчалик «ҳазилкаш» қатл этилди. Лин Сенхао бу апрель ҳазили учун қилинган ҳийла-найранг эканлигини қатъий таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, у унинг дўстлари ўзига қарши 1апрель ҳазилларини режалаштираётгани ҳақида хабар топган ва улардан олдин бу ишни қилишни хоҳлаган. Унинг сўзларига кўра, у дўстининг ошқозонини шунчаки бироз оғритмоқчи бўлган...

Ушбу воқеалар орқали биринчи апрелдаги ҳазил ва пранклар жиддий оқибатларга олиб келиши мумкинлигини кўриш мумкин. Шунинг учун бу кунда режалаштирилган ҳар қандай ҳийла-найранг бошқаларнинг ҳаёти ва саломатлигига зарар келтирмаслиги ҳақида пухта ўйлаб олиш лозим. Яъни ўйиндан ўт чиқмасин.

Зеро, ёлғон, ҳазил ва пранк орқали кулдириш осон, ишончни тиклаш эса қийин.  

Барно Султонова тайёрлади