15 март куни Қозоғистонда Президент Қосим-Жўмарт Тўқаев ташаббуси билан ва унинг бевосита иштирокида ишлаб чиқилган конституция лойиҳаси бўйича референдум бўлиб ўтмоқда. 

Референдумда қарийб 12,5 миллион фуқаро овоз бериш ҳуқуқига эга. Бюллетенда битта савол бор: "Сиз Қозоғистон Республикасининг 2026 йил 12 февралда оммавий ахборот воситаларида эълон қилинган янги Конституциясини қабул қиласизми?"

Мамлакат бўйлаб соат 7:00 да 10 000 дан ортиқ сайлов участкалари очилди. Улар соат 20:00 гача очиқ қолади. Қозоғистоннинг 54 мамлакатдаги дипломатик ваколатхоналарида 71 та сайлов участкаси фаолият юритмоқда. Дастлаб, 64 мамлакатда 82 та сайлов участкаси очилиши режалаштирилган эди, аммо Яқин Шарқдаги можаронинг кучайиши сабабли Ташқи ишлар вазирлиги 11 та сайлов участкасини ёпишга қарор қилди.

Мамлакат расмийлари референдум учун қарийб 20,8 миллиард тенге (тахминан 42 миллион доллар) ажратди. Қозоғистон қонунларига кўра, агар овоз бериш ҳуқуқига эга бўлганларнинг камида ярми иштирок этса, референдум ўтказилган ҳисобланади. Марказий Референдум Комиссиясининг маълумотларига кўра, пешин вақтига келиб, сайловчиларнинг 37 фоиздан ортиғи овоз берган. Маҳаллий вақт билан соат 14:00 га келиб, овоз бериш рўйхатларига киритилганларнинг 51,93 фоизи сайловчиларнинг иштирокини ташкил этди, бу референдумнинг ўтказилган деб ҳисобланиши учун зарур бўлган минимал кўрсаткичга этди.

Муҳим жиҳатлардан бири парламентни икки палатали парламентдан бир палатали парламентга ўзгартириш ва унинг номини Қурултой деб ўзгартиришдир. Қурултой беш йиллик муддатга пропорционал тизим, яъни партия рўйхатлари бўйича сайланадиган 145 аъзодан иборат бўлади. 2022 йилги воқеалардан кейин референдум орқали ўзгартирилган амалдаги Конституцияга кўра, қуйи палата - Мажлис аралаш тизим бўйича сайланади: сайловларда партиялар ҳам, мустақил номзодлар ҳам иштирок этади.

Мамлакат раҳбарияти ўзгаришлар вакиллик тизимини ва парламент аъзоларининг малакасини яхшилайди, деб таъкидламоқда. Танқидчилар партияга мансуб бўлмаган фуқаролар парламентга номзод бўла олмаслигини таъкидлайдилар ва мухолифат гуруҳлари ўз партияларини йиллар давомида Адлия вазирлигида рўйхатдан ўтказа олмаганликларини таъкидлайдилар.

Янги конституция лойиҳаси президентга бош прокурорни, Конституциявий ва Олий судлар, Миллий банк раисларини ва Миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбарини мустақил равишда, парламент иштирокисиз тайинлаш ваколатини беради. Ҳозирда бу тайинлашлар Сенатнинг розилигини талаб қилади, янги лойиҳага кўра, бу бекор қилинади.

Лойиҳада шунингдек, вице-президент лавозими ҳам яратилади. Бу лавозим сайланмайди, балки президент томонидан қурултойнинг розилиги билан тайинланади. Президент муддатидан олдин истеъфога чиққан ёки вафот этган тақдирда, вице-президент президент вазифасини бажарувчига айланади (ҳозирда, конституцияга кўра, президент вафот этган ёки истеъфога чиққан тақдирда президентлик ваколати парламентнинг юқори палатаси бўлган Сенат спикерига ўтади).

Янги лойиҳага кўра, агар қурултой вице-президент, бош вазир ёки қурултой спикерлигига номзодларни икки уринишдан кейин тасдиқлай олмаса, президент уни тарқатиб юбориш ҳуқуқига эга. Янги конституция лойиҳасида ишлаётган парламент мавжуд бўлмагунча, президент қонун кучига эга фармонлар чиқаради, дейилади.

Лойиҳада шунингдек, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқига эга маслаҳат органи - Халқ кенеси (Халқ кенгаши) ни яратиш кўзда тутилган, аммо уни шакллантириш параметрлари аниқ кўрсатилмаган. Тўқаев илгари кенгаш президент томонидан тайинланган 166 аъзодан иборат бўлишини айтган эди - ҳар бири этномаданий бирлашмалар, маслиҳатлар (маҳаллий вакиллик органлари) ва жамоат бирлашмаларидан 42 аъзо.Танқидчилар янги қоидаларни президентлик ҳокимиятини кучайтириш ва қонун чиқарувчи ҳокимиятни заифлаштириш деб билишади. Расмийлар эса, аксинча, мамлакатнинг "узоқ муддатли барқарор ривожланишини таъминлайдиган" назорат ва мувозанат тизими кучайтирилишини таъкидламоқда. Амалдаги Конституция Қозоғистон томонидан ратификация қилинган халқаро шартномаларни миллий қонунлардан устун қўяди. Янги лойиҳада бу устуворлик белгиланмаган.