Хабарлар тезкор Телеграм каналимизда Обуна бўлиш ×

Машҳур шахслар тушкунликни қандай енгишган?

Машҳур шахслар тушкунликни қандай енгишган?

фото:интернет, очиқ манба

Тарихда ном қолдирган буюк мутафаккирлар, сиёсатчилар ва олимларни биз одатда енгилмас, доимо илҳом ва куч-қувватга тўла инсонлар сифатида тасаввур қиламиз. Аммо аслида уларнинг кўпчилиги оғир руҳий тушкунлик, ижодий инқироз ва кучли стресс билан яшаган. Замонавий антидепрессантлар ва психотерапия ҳали мавжуд бўлмаган даврларда бу инсонлар ўз руҳиятини қутқариш учун энг кутилмаган, баъзан эса ғалати туюладиган усулларни ўйлаб топишган. Бугунги фан Шарқ ва Ғарб даҳоларининг интуитив одатлари ортида чуқур психологик ва нейробиологик қонуниятлар ётганини тасдиқламоқда.

Гуллар ифори сирлари

Руҳий тушкунликни енгиш ва қалб хотиржамлигини сақлаш борасида Шарқ мутафаккирлари Ғарб олимларидан бир неча аср аввал ноёб усулларни кашф этишган. Улар нафақат ўзлари бу усуллардан фойдаланишган, балки инсон руҳиятининг энг нозик қатламларини чуқур англаб етишган.

Машҳур аллома табиб Абу Али ибн Сино инсоннинг жисмоний касалликлари кўпинча руҳий сиқилиш ва ғам-ғуссадан («молихулиё» – меланхолиядан) келиб чиқишини исботлаган. Унинг ўзи кучли ақлий меҳнат ва таъқиблардан чарчаганида икки нарсага – мусиқа ва хушбўй ифорларга таянган. Ибн Сино «Тиб қонунлари» асарида ёқимли куй тинглаш, гуллар ифоридан нафас олиш ва тоза ҳавода от миниб сайр қилишни руҳий тушкунликнинг энг кучли давоси сифатида кўрсатган. Замонавий психология буни ароматерапия ва арт-терапия деб атайди: ёқимли ҳидлар ва гармоник товушлар миянинг ҳиссиётлар учун жавобгар лимбик тизимига тўғридан-тўғри таъсир қилиб, хавотирни бир зумда босади.

Давлат арбоби ва вазир сифатида саройдаги тинимсиз фитналар, оғир сиёсий муаммолар ичида яшаган Алишер Навоий учун энг катта руҳий бошпана шеърият ва боғдорчилик бўлган. У давлат ишларидан толиққан пайтларида ўзи барпо этган боғларга чиқиб, дарахт экиш, гулларни парваришлаш ва олим-у фозил инсонлар билан илмий-адабий суҳбатлар қуриш орқали қалбига ором берган. Психология нуқтаи назаридан, ер билан ишлаш ва ўсимликларни парваришлаш (гарден-терапия) инсонни «шу ерда ва ҳозир» ҳолатига қайтаради, маъноли суҳбатлар эса мияда ижтимоий қўллаб-қувватлаш ҳиссини уйғотиб, стрессни парчалайди.

Ҳаёти тинимсиз юришлар, салтанат учун курашлар, ватан соғинчи ва оғир йўқотишлар ичида ўтган Бобур Мирзо энг қийин дамларда ҳам руҳий синиб қолмаган. Унинг бу борадаги асосий қуроли – ўз кечинмаларини қоғозга тушириш («Бобурнома») ва атроф-муҳит гўзаллигини нозик дид билан кузатиш эди. Ҳатто энг хатарли жанглар ёки ёлғизлик онларида ҳам Бобур атрофидаги тоғлар, қушлар, ўсимликлар ва одамлар феъл-атворини қизиқиш билан тасвирлаган. Бугунги психотерапияда бу усул «экспрессив ёзиш» (expressive writing) деб номланади: инсон ўз дарди ва кузатувларини қоғозга тўкканида, миядаги ҳиссий юк камаяди, атрофдаги кичик гўзалликларга эътибор қаратиш эса ички барқарорликни сақлаб қолади.

Бир челак муздек сув ва девор қуриш санъати

Ғарб сиёсати ва санъати вакиллари орасида ҳам тушкунликка қарши ўзига хос усуллар кенг тарқалган. Буюк Британия бош вазири Уинстон Черчилль умри давомида ўзининг оғир депрессиясини «қора ит» деб атаган. Сиёсий мағлубиятлар ва уруш даҳшатлари руҳини эзган пайтларда Черчилль қўлига қалам эмас, ғишт ва қоришма олган. У ўз мулкида соатлаб девор қуриш билан шуғулланган. 40 ёшида эса кутилмаганда расм чизишни бошлаган. Психологларнинг фикрича, мия одатдаги ақлий босимдан бутунлай бошқа – қўл меҳнати ёки ижодга ўтганда, хавотир учун жавобгар нейрон марказлар фаоллиги пасаяди.

Немис бастакори Людвиг ван Бетховен янада кескинроқ йўл тутган. Ижоди боши берк кўчага кириб қолганда ёки асаблари таранглашганда, у бошидан бир челак муздек сув қуйиб юборган ва хона бўйлаб баланд овозда қўшиқ айтиб юрган. Бугунги нейробиология буни «адашган нерв» (vagus nerve)нинг кескин фаоллашуви билан изоҳлайди: совуқ сув юрак уришини секинлаштиради ва қонга бир зумда бахт гормони – эндорфин ташлайди.

«Детективлар қироличаси» Агата Кристи энг мураккаб сюжетларни айнан ошхонада, идиш-товоқ юваётиб ўйлаб топган. Унинг тан олишича, нохуш кайфият ва асабийликни енгишнинг энг зўр йўли – тоғдек уйилиб ётган идишларни тозалаш бўлган. Кристи бу жараённи шунчалик яхши кўрганки, ҳатто «энг зўр қотиллик режалари идиш юваётганда туғилади», дея ҳазиллашган.

Психологияда бу ҳолат «оқим» (flow) деб аталади: қўлларнинг бир хил, монотон ҳаракати мияни ортиқча ваҳимали ўйлардан тозалайди, кўз ўнгида пайдо бўлаётган тозалик эса мияга тезкор мукофот – дофамин беради.

Рус адабиёти даҳоси Лев Толстой руҳий толиқиш ва ҳаёт маъноси ҳақидаги оғир ўйлардан қочиш учун ҳашаматли хонасини тарк этиб, деҳқонлар билан бирга ер ҳайдаган, ўтин ёрган ва ҳатто ўзига этик тиккан. Ақлий меҳнатни жисмоний ҳаракат билан алмаштириш ва Ясная Полянадан Москвагача 200 километр пиёда юриш унга ички мувозанатни қайтарган. Бир неча соатлик ритмик қадам ташлаш (билатерал стимуляция) миянинг икки ярим шарини мувозанатлаштириб, ички зиддиятларни юмшатади.

АҚШнинг 16-президенти Авраам Линкольн эса фуқаролар урушининг энг оғир кунларида, миллионлаб инсонлар тақдири унинг бир имзосига боғлиқ бўлиб турган пайтда, Оқ уйдаги мушуклари билан соатлаб ўйнаб, уларга санчқида овқат бериб овунган. Жонзотларга ғамхўрлик қилиш танада окситоцин – меҳр ва хотиржамлик гормонини ишлаб чиқаради, бу эса инсонни энг кучли руҳий босимдан ҳам ҳимоя қилади.

Нобель мукофоти совриндори Альберт Эйнштейн мураккаб тенгламалардан чарчаганида ёки кайфияти тушганида «Лина» деб номлаган скрипкасини қўлига олган. Рафиқаси Эльзанинг айтишича, Эйнштейн ошхонада скрипка чалиб, бирдан тўхтаб қолар ва «Ана, топдим!» дея иш столига югурар экан. Мусиқа миянинг мантиқий қисмига дам бериб, ижодий интуицияни уйғотган.

Замонавий давр даҳолари ҳам бу анъаналарни давом эттирмоқда. Масалан, Билл Гейтс технологик шовқин-сурон ва стрессдан чарчаганида йилига икки марта ўрмондаги кичик кулбага ёлғиз кетиб, телефонсиз фақат китоб ўқийди («Фикрлаш ҳафтаси»). Телебошловчи Опра Уинфри эса ҳар оқшом кун давомида юз берган 5 та кичик қувончли воқеани дафтарга ёзиб бориш орқали миясини салбий фикрлардан ҳимоя қилади.

Машҳур шахсларнинг тажрибаси бир ҳақиқатни исботлайди: кайфиятни кўтариш ва руҳий хотиржамликка эришиш учун мўъжиза кутиш шарт эмас. Гоҳида бир челак совуқ сув, боғда гул парваришлаш, узоқ пиёда сайр, сокин мусиқа ёки шунчаки тартибга келтирилган иш столи ҳам инсон руҳиятини энг чуқур жарликдан олиб чиқишга қодир.

Акбар Анваров

Изоҳлар 0

Изоҳ қолдириш учун сайтда рўйхатдан ўтинг

Кириш

Ижтимоий тармоқлар орқали киринг