Ўзбекистон Республикаси Мустақиллигининг 35 йиллиги

Ўттиз беш йил давлат тараққиётини баёнотлар билан эмас, аниқ натижалар билан баҳолаш учун етарли муддатдир. Шу давр мобайнида бутун бир авлод алмашди — бугун мамлакат фуқароларининг аксарият қисми аллақачон мустақил Ўзбекистонда туғилган ва улар учун мустақиллик воқеа эмас, балки яшаш муҳитидир.

Сиёсатшунос, эксперт Сайфиддин Жўраев «Xabar.uz» билан суҳбатда сиёсий мустақиллик, иқтисодиёт, маданият, илм-фан ва технологиялар соҳасида эришилган натижаларга бирма-бир тўхталди.

– Мустақил давлатимизнинг 35 йили уч сифат жиҳатидан фарқли босқичга ажралади ва ҳар бирининг ўз ички мантиғи бор. 1991–2016 йилларни қамраб олган биринчи босқич шаклланиш ва ўзини сақлаш босқичи бўлди. Унинг асосий мазмуни қўшнилардаги фуқаролик низолари шароитида ички барқарорликни таъминлаш, давлатчиликнинг базавий институтларини яратиш, иқтисодиётнинг миллий моделини шакллантириш, энергетика ва ғалла мустақиллигига эришишдан иборат бўлди.

Иккинчи босқич 2016 йилдан бошланади ва мамлакат раҳбарлигига Шавкат Мирзиёевнинг келиши билан боғлиқ. Бу босқичнинг мазмунан фарқи суверенитетнинг табиатини қайта англашда намоён бўлди. Агар илгари суверенитет асосан ташқи таъсирдан ҳимояланганлик сифатида тушунилган бўлса, энди у тараққиёт моделини мустақил шакллантириш, жаҳон иқтисодиётида рақобатлашиш ҳамда минтақа ва дунёга ўз кун тартибини таклиф этиш қобилияти сифатида англанди. Бу силжишнинг амалий ифодаси валюта бозорининг эркинлаштирилиши, чиқиш визаларининг бекор қилиниши, қўшнилар билан муносабатларнинг очилиши, ахборот чекловларининг олиб ташланиши, мамлакатга йирик хорижий инвестицияларнинг кириб келиши бўлди.

Учинчи босқични 2023 йилги конституциявий ислоҳот очиб беради. 2023 йил 30 апрелдаги умумхалқ референдуми якунлари бўйича Асосий қонуннинг янгиланган таҳрири қабул қилинди. Моддалар сони 128 тадан 155 тага кўпайтирилди, ҳуқуқий нормалар ҳажми 275 тадан 434 тага етди, Конституция матнининг тахминан 65 фоизи янгиланди.

Алоҳида таъкидлашни истардимки, мамлакат ҳарбий-сиёсий блокларга кирмайди ва бу тамойил конституциявий даражада мустаҳкамланган. Икки палатали парламент тизими, кўппартиявийлик, 2024 йилги сайловларда жорий этилган аралаш сайлов тизими сиёсий рақобатни кучайтирмоқда. Парламентнинг ижро ҳокимияти устидан назорати — парламент суриштируви, депутат сўровлари, ҳукумат ҳисоботлари — сезиларли кенгайди. Шу билан бирга фуқароларнинг сиёсий иштироки учун жамоатчилик муҳокамалари, ташаббусли бюджетлаштириш, виртуал ва халқ қабулхоналари каби механизмлар амал қилмоқда.

Ўтган йиллар давомида Фуқаролик, Жиноят, Меҳнат, Оила, Ер, Солиқ каби кодекслардан иборат яхлит миллий ҳуқуқий тизим яратилди. Мамлакат инсон ҳуқуқлари бўйича асосий халқаро шартномалар ва Халқаро меҳнат ташкилотининг конвенцияларини ратификация қилди, бу мажбурий ва болалар меҳнатини тугатиш натижаларининг халқаро эътирофига ҳамда ўзбек пахтасига нисбатан кўп йиллик бойкотнинг бекор қилинишига олиб келди. Конституциявий суд фаолияти, Қонунчилик маълумотлари миллий базаси ва ҳужжатлар лойиҳаларини жамоатчилик муҳокамасидан ўтказиш амалиёти ҳуқуқий шаффофликни оширди.

2025 йилда Ўзбекистоннинг ялпи ички маҳсулоти 7,7 фоизга ўсди. Эришилган ўсиш суръати 2021 йилдан буён энг юқори кўрсаткич бўлди ва ҳам ҳукуматнинг 6 фоизлик прогнозидан, ҳам халқаро молия институтларининг баҳоларидан сезиларли ошди. Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот 48,4 миллион сўмга ёки 3 846 АҚШ долларига етди.  Молиявий суверенитет валюта бозорининг эркинлаштирилиши, банк сектори ислоҳоти ва суверен ҳамда «яшил» облигациялар билан халқаро бозорларга чиқиш ҳисобига мустаҳкамланди.

Мустақиллик Ўзбекистон халқига ўз тарихи ва меросига бўлган ҳуқуқини қайтарди: тарихий номлар ва байрамлар тикланди, ўзбек тили давлат тили мақомини мустаҳкамлади, 2019 йилда Ўзбек тили куни таъсис этилди. Ал-Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий каби мутафаккирларнинг меросини ўрганиш бўйича кенг иш олиб борилди, «учинчи Уйғониш даври» концепцияси ишлаб чиқилди. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Шаҳрисабзнинг тарихий марказлари ЮНЕСКО рўйхатига киритилган бўлиб, маданий туризм рекорд даражада ривожланмоқда.

Бундан ташқари «Рақамли Ўзбекистон» стратегияси доирасида IT Park технопарки яратилди, ахборот технологиялари хизматлари экспорти бир миллиард доллардан ошди, «Бир миллион ўзбек дастурчиси» дастури амалга оширилмоқда. Академик фан тизими модернизация қилинди, PhD ва DSc икки босқичли тизими жорий этилди, халқаро илмий ҳамкорлик кенгайди. Айрим устувор йўналишларда миллий компетенциялар шаклланмоқда: қуёш энергетикаси ва фотоэлектрик модуллар ишлаб чиқариш, фармацевтика ва биотехнологиялар, янги материаллар, нодир ва камёб ер металларини геологик қидириш ҳамда қайта ишлаш, қурғоқчиликка чидамли навларни қишлоқ хўжалиги селекцияси, халқаро шериклар билан ҳамкорликда тинчлик мақсадидаги ядро технологиялари шулар жумласидандир.

Ҳар бир йўналишда бўлгани каби, ташқи савдо ва иқтисодий хавфсизлик соҳасида ҳам самарали натижаларга эришилмоқда. 2025 йилда Ўзбекистоннинг ташқи савдо айланмаси 81 миллиард АҚШ долларидан ошди, экспорт эса 24 фоизга ўсиб, мустақиллик тарихидаги рекорд — 33,8 миллиард долларга етди. Ўзбекистон Европа Иттифоқининг GSP+ имтиёзли мақомини қўлга киритди, Жаҳон савдо ташкилотига кириш бўйича музокараларнинг якуний босқичи давом этмоқда. Ташқи савдо географияси Хитой, Россия ва Қозоғистон билан бир қаторда Европа Иттифоқи, Туркия, Форс кўрфази давлатлари, Корея ва Япония ҳисобига кенгайди, экспорт таркибида қўшилган қиймати юқори маҳсулотлар улуши ортмоқда.

Мустақиллик йилларида мамлакатда илгари мавжуд бўлмаган тармоқлар – тўлиқ циклли автомобилсозлик, нефть-газ кимёси, замонавий фармацевтика, қуёш панеллари ишлаб чиқариш яратилди. Тўқимачилик тармоғи хом пахта экспортидан пахтанинг тўлиқ мамлакат ичида қайта ишланишига ўтди, экспорт 3 миллиард АҚШ доллардан ошди.

Ўттиз беш йиллик давр Ўзбекистон суверенитети юридик ҳужжатдан амалга ошган сиёсий, иқтисодий ва маданий воқеликка айланиш йўлини босиб ўтганини кўрсатди. «Сифат силжиши» дея эътироф этишимиз мумкин бўлган давр эса, 2016 йилдан кейин, суверенитет якка ҳолда яшаш сифатида тушунилишдан тўхтаб, очиқ дунёда мустақил ва рақобатбардош тараққиёт қобилияти сифатида қайта англанганда рўй берди.

Бу янги тараққиёт босқичининг бошланиш нуқтасидир. Келгуси ўн йилликнинг стратегик вазифаси расмий-ҳуқуқий суверенитетдан салоҳият суверенитетига ўтишдан иборат: технологик, озиқ-овқат, энергетика, сув, молия, ахборот ва кадрлар соҳаларида давлатнинг мустақил ҳаракат қила олиш қобилиятини мустаҳкамлаш асосий вазифа. 2026-2030 йилларга мўлжалланган «Ўзбекистон-2030» стратегияси доирасида иқтисодиётни икки баравар ошириш, экспортни диверсификация қилиш, минтақавий интеграцияни чуқурлаштириш ва инсон капиталига инвестицияларни кўпайтириш орқали Ўзбекистон мустақил қарор қабул қиладиган, ташқи таъсирларга чидамли ва рақобатбардош давлат сифатидаги мавқеини янада мустаҳкамлайди.

Барно Мелиқулова ёзиб олди