Болаларимиз ҳаёти ҳақида интернетда кўп улашамиз, шахсан ҳар сафар ўзим ҳам шундай инфо улашаётганимда кўп иккиланаман.

APA нашрида шу мавзуга оид қизиқ бир таҳлилий мақолага кўзим тушди, яъни «шарентинг»  ҳақида. Бу сўз «share»  (улашиш) ва «parenting»  (ота-оналик) сўзларидан ясалган, яъни ота-онанинг боласи ҳақидаги маълумотларни улашиши.

Мавзу менга яқин, чунки амалиётимда кўплаб ота-оналар билан ишлайман ва бу масала кўпчилик учун табиий кўринади, аммо ҳеч ким унинг психологик оқибатлари ҳақида ўйламайди.

Маълум бўлишича, ота-оналар болалари ҳақида қанча ёзиш-ёзмасликни ҳал қилишда энг кучли омил — оиланинг даромади ёки таълими эмас, балки оддийгина одат экан. Қанча тез-тез пост қилишга ўрганиб қолган бўлсангиз, шунча кўп ёзаверасиз ўйлаб ҳам ўтирмайсиз. АҚШда ўтказилган сўровда ўн ёшгача болали ота-оналарнинг катта қисми, боладан розилик сўраш деган тушунчани умуман ўйламай, мунтазам равишда уларнинг суратларини жойлайверар экан.

Энди мени психолог сифатида қизиқтирган жойи шуки, бола ҳали гапиришни ҳам билмай туриб, унинг ҳаёти — баъзан касаллиги, баъзан тарбиядаги қийинчиликлари кенг оммага ошкор бўлади. У катта бўлганда буни кўриб ўзини қандай ҳис қилади? Ахир «рақамли тарихи»ни ўзи танламаган, бошқа биров (ҳатто энг яқин одами — онаси ёки отаси) унинг ўрнига ҳал қилган бўлади. Бу эса келажакда ўзлик ҳисси (identity) шакилланишига, ўзига ва оиласига нисбатан ишончга таъсир қилиши мумкин.

Айниқса ўсмирлик даврида, бола интернетда «ким бўлиб кўринган»ини англай бошлаганда.

Барклайс банкининг прогнозига кўра бу ҳолатнинг амалий хавфлари ҳам бор. 2030 йилга бориб шарентинг ёшларга нисбатан содир бўладиган шахсий маълумотлар ўғирлигининг катта қисмини ташкил этиши мумкин экан. Бу ота-оналар ўйламайдиган, лекин амалиётда жуда реал хавф.

Шу билан бирга, мақолада таъкидланганидек, масалани фақат ота-оналар зиммасига юклаб бўлмайди.

Платформалар ва қонун чиқарувчилар ҳам болаларнинг рақамли келажагини ҳимоя қилиш масаласида масъулиятли бўлиши керак. Бу фақат шахсий танлов эмас, тизимли муаммо.

Ота-она сифатида нима қилиш мумкин? Тадқиқотчилар «онгли шарентинг» (mindful sharenting) тушунчасини таклиф этаяпти. Ижтимоий тармоқларда  пост қилишдан олдин маълумот болага қандай таъсир қилади, у катта бўлганда буни кўриб қандай ҳиссиётларни бошидан ўтказади, деган саволни ўзингиздан сўраш. Айримлар боланинг юзини кўрсатмайди, узоқдан суратга олиш, юзини кўрсатмаслик, ёки шахсий тафсилотларни (касаллик, тарбия қийинчиликлари) умуман улашмаслик каби стратегияларни танлайди, бу ҳам бир йўл. Лекин асосийси бола ҳали ўзи розилик бера олмайдиган ёшида, унинг номидан қарор қабул қилаётганингизни эсдан чиқармаслик.

Ҳозир рақамли дунё жуда тез ўзгараяпти, биз ота-оналар эса бунга психологик тайёр бўлишга улгурмаяпмиз ҳам. Менимча, бу фарзандга нисбатан ҳурматнинг янги шакли ва буни ўрганишимиз керак. Болани ҳали ўзи розилик бера олмайдиган ёшида, унинг номидан «оммага кўрсатиш» ҳуқуқидан воз кечиб шу ҳурмат шаклини ўрганамиз.

Муҳаббат билан фарзанд ҳақида улашиладиган ҳар бир пост ҳам ҳамиша фойдали бўлмаслигини ота-оналарга тушунтириш керакдир, эҳтимол уларга берадиган энг катта психологик маърифатимиз шу бўлар...

Мадина Мийтан, психолог

Facebook саҳифасидан олинди