Писидия Ўрта ер денгизи яқинида жойлашган бўлса-да, Тавр тоғлари денгиз намлигининг ҳудудга кириб келишини тўсиб туради. Шу сабабли Писидияда деярли ўрмонлар йўқ. Бироқ бу ерда тез-тез кучли ёмғирлар ёғади, уларнинг сувлари платони тўйинтиради.

Писидия шаҳарлари ўзларининг қулай географик жойлашувидан доим юқори даражада фойдаланган. Шунингдек, ёғинлар кўплиги туфайли бу ҳудудда турли қишлоқ хўжалиги экинлари етиштирилган ва ҳозир ҳам етиштирилмоқда.

Патарада Фиръавн лаънати

Туркиянинг жануби-ғарбий қисмида қадимий Писидия ҳудудига кирувчи Испарта вилоятининг Ялвач тумани жойлашган. Бу ердаги Писидия Антиохияси шаҳрида 18 йилдан бери қазиш ишларига раҳбарлик қилаётган Сулаймон Демирел университети профессори Меҳмет Ўзҳанли қизиқарли воқеани сўзлаб берди.

Профессор 1997 йилда Патара қадимий шаҳрида топган қабрларни очганларидан сўнг, жамоа аъзолари бошидан кечирган сирли ҳодисаларни баён қилди. Унинг «У қабрлар очилмаслиги керак эди ёки Лаънат ҳикояси» деб номланган мақоласида Миср фиръавнлари қабрларини очган археологларнинг аянчли тақдирига ҳам ишора қилинган. Профессор ўз жамоаси ҳақида гапирар экан: «Жамоамиз тарқалиб кетди, пароканда бўлдик», дея таъкидлайди».

Некрополдаги 70 қабр

Ҳикояда Рим империясининг биринчи асрига тегишли некрополдаги тахминан 70 та қабрнинг очилиш жараёни тасвирланади.

«Биз гўё лаънатга учрагандек, жамоа бўлиб тарқалишга мажбур бўлдик. Ҳозир ҳамма ҳар ёқда... Бўлим пароканда бўлди, ҳатто касбни ташлаб кетганлар ҳам бор», — дейди Меҳмет Ўзҳанли.

Археологияда ҳар бир курак зарбаси — аслида ер остида қолиб кетган қадимий бир ҳаётни юзага чиқаришдир. Археолог ўша кунларни шундай хотирлайди: «Камбағалнинг қабрини очасан — ичида ҳеч вақо йўқ, атиги 2-3 та сопол парчаси. Аммо бойнинг қабрини очсанг, аёл қулоғидаги тилла сирға, узуги ва маржони билан дафн этилганига гувоҳ бўласан. Ўтмиш нафасини, яшаб ўтилган тақдирларни ҳис қилганингда, бу сен учун бутунлай бошқа бир оламга айланади. Мен бутун ҳаётимни қазиш ишларига, археологияга бағишлаганман».

Профессор Ўзҳанли Патара ҳикоясида кўп исмларни очиқлашни истамайди. Ўшанда 70 га яқин қабр очилгач, ҳақиқатан ҳам ноёб топилмалар қўлга киритилган эди. Қабрлардан топилган барча тилла тақинчоқлар ҳозирда Анталя музейининг Патара бўлимида намойиш этилмоқда.

Ташқи кўринишдан ҳаммаси оддий ва муаммосиздек туюлса-да, кейинчалик ўша қазишмаларда қатнашган инсонларнинг тақдирида тушунарсиз ўзгаришлар юз берди — улар гўё лаънатга учрагандек, ҳар томонга тарқалиб кетишга мажбур бўлдилар.

Қизиғи шундаки, қазиш ишлари пайтида топилмаларни туну кун қўриқлашга тўғри келган, чунки атроф илонларга тўла эди. Бунинг илмий тушунтириши шундай: қабр тупроғи ёғли бўлгани сабабли, илонлар бундай муҳитни хуш кўради. Улар у ерда қандайдир «лаънат» туфайли эмас, балки шунчаки озиқланиш ва яшаш учун қулай шароит бўлгани учун тўпланишган.

Профессор Меҳмет Ўзҳанлининг ҳикоясига кўра, қазиш майдони масъули жамоани аввалдан огоҳлантирган эди. У ерости қабрларида хавфли бактериялар бўлиши мумкинлигини, уларни яхшилаб шамоллатмасдан кирмаслик кераклигини таъкидлаб, Миср пирамидаларидаги фиръавн қабрларини очган археологлар қисматини мисол қилиб келтиради.

Қазишмалар давомида ҳар бир қабрга ўртача 20 нафардан марҳум дафн этилгани маълум бўлади. Ёнма-ён тизилган бош суяклари, уларнинг атрофидаги тилла сирғалар, билагузук ва узуклар — барчаси қадимий ҳаётдан далолат берарди. Аммо топилмалар ва суяклар тўлиқ очилганидан сўнг, қазиш жамоаси аъзолари қўрқинчли тушлар кўра бошлайдилар, хотиржам ухлаш улар учун ушалмас орзуга айланади.

Руҳий мувозанатини йўқота бошлаган бир аёл ўз кўрганларини шундай баён қилади: «Менимча, қабр эгаси шу ерда, у бўйнимдан бўғиб мени ўлдирмоқчи бўляпти, қўлидан зўрға қутулдим. Бу шунчаки туш эмас, худди ҳақиқатдек эди. Бу ерда чиндан ҳам лаънат бор». Бошқа бир археолог ҳам шунга ўхшаш туш кўрганини айтади.

Фожиалар шу билан тугамайди: қабрдан чиққан илон чақиши оқибатида бир талаба ҳаётдан кўз юмади.

Кўраётган тушлари ва руҳий босимга чидай олмаган яна бир киши эса ўз жонига қасд қилади. Қазиш ишлари якунланганидан кейин ҳам бу қўрқинчли тушлар давом этаверади, кўпчиликнинг оилавий ҳаёти парокандаликка юз тутади.

Пирамидалар сири: Лаънатми ёки вирус?

Баъзи манбаларга кўра, Миср пирамидаларидаги қабрларни биринчи бўлиб очган тадқиқотчиларнинг барчаси қисқа вақт оралиғида вафот этган. Кўпчилик буни «Фиръавн лаънати» деб талқин қилса-да, аслида сабаб анча илмийроқ эди. Кейинчалик ўтказилган тиббий тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ўлимга минг йиллар давомида ёпиқ маконда сақланиб қолган фаол вируслар ва бактериялар сабаб бўлган.

Шу боис, археологик қазишмалар пайтида ўта эҳтиёткорлик талаб этилади. Агар археолог қабрни етарлича шамоллатмасдан ва ҳимоя чораларисиз ичкарига кирса, биологик хавф билан юзма-юз келиши мумкин. Бундай вазиятларда биологлар ёрдамга чақирилади ва улар тегишли ўлчовларни ўтказганидан кейингина ичкарига киришга рухсат берилади.

Масалан, некрополларни ўрганишда энг катта хавфлардан бири — ўлат ҳисобланади. Одатда, ўлатдан вафот этган жасадлар инфекция тарқалмаслиги учун оҳакланган бўлади. Аммо оҳакланмаган жасадларга қўлқоп ёки ниқобсиз тегиш ўта хавфли бўлиб, жиддий эпидемиологик муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Тутанхамон қабри: 58 кишидан фақат 8 нафари омон қолганми?

Миср фиръавни Тутанхамоннинг қабри 1922 йилда инглиз археологи Ҳовард Картер томонидан кашф этилган. Қадимги Мисрда худонинг ердаги вакили ҳисобланган фиръавнларнинг жасади ва дафн этилган макони муқаддас саналарди. Шу сабабли, бу сукунатни бузганлар бахтсизлик, хасталик ёки ўлимга дучор бўлиши ҳақидаги ваҳимали қарашлар тарқалган.

Қабр очилганидан сўнг кетма-кет юз берган ўлимлар бу шубҳаларни янада алангалатди:

«Фиръавн рамзи»: Кашфиётдан кўп ўтмай, Ҳовард Картернинг уйидаги сайроқи қушини кобра илони еб кетди. Кобра фиръавнлар ҳокимияти рамзи бўлгани учун, бу воқеа «илк огоҳлантириш» сифатида талқин қилинди.

Лорд Карнарвоннинг ўлими: Қазишмаларни молиялаштирган лорд Жорж Герберт қабр очилганидан олти ҳафта ўтиб, чивин чақиши ва кейинчалик соқол олиш пайтидаги инфекция туфайли қон заҳарланишидан вафот этди.

Сирли вафотлар: Инглиз молиячиси Жорж Жей Гоулд (1923 йил), Картернинг котиби Ричард Бетелл (1929 йил) ва жамоанинг бошқа аъзолари ҳам турли шубҳали вазиятларда ҳаётдан кўз юмдилар.

Ўша давр матбуоти қабр очилишида иштирок этган ёки унга алоқадор бўлган 58 кишидан фақат 8 нафари тирик қолгани ҳақида ёзган эди. Гарчи кейинчалик олимлар бу ўлимларнинг аксариятини узоқ вақт ёпиқ қолган хонадаги заҳарли моғор замбуруғлари ва бактериялар билан изоҳлаган бўлсалар-да, «Фиръавн лаънати» ҳақидаги афсона ҳамон яшаб келмоқда.