O‘zbekistonda tadbirkorlik muhitini yanada erkinlashtirish va biznes uchun moliyaviy imkoniyatlarni kengaytirishga qaratilgan yangi choralar belgilandi. Prezidentning 2026-yil 27-avgustdagi PF-175-son Farmoni bilan tadbirkorlar uchun tekshiruvlarga uch yillik moratoriy joriy etilishidan tortib, startaplarni garovsiz moliyalashtirish, davlat ulushini keyinchalik sotib olish imkoniyati va innovatsion loyihalar uchun maxsus sinov muhitini yaratishgacha bo‘lgan qator yangi mexanizmlar nazarda tutildi.

Farmon tadbirkorlar bilan o‘tkazilgan VI ochiq muloqot davomida bildirilgan taklif va murojaatlar asosida ishlab chiqilgan. Hujjatda biznesga ortiqcha aralashuvni kamaytirish, tadbirkorlik subyektlarining xarajatlarini qisqartirish, ularning huquqiy himoyasini kuchaytirish hamda moliyaviy qo‘llab-quvvatlash instrumentlarini kengaytirishga alohida e’tibor qaratilgan.

Farmonda kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyatini har qanday tekshirishga uch yil muddatga moratoriy e’lon qilingan. Bu tadbirkorlar uchun biznes yuritishdagi ma’muriy bosimni sezilarli kamaytirishga qaratilgan muhim qadam.

Biroq moratoriy mutlaq emas. Jinoyat ishi doirasidagi tekshiruvlar, inson salomatligiga ta’sirni o‘rganish, mehnat qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qilish, fuqarolar murojaatlari, qo‘shilgan qiymat solig‘ini qoplash yoki qaytarish hamda tadbirkorlik subyekti tugatilishi bilan bog‘liq tekshiruvlar bundan mustasno.

PF-175 bilan startap ekotizimi uchun yangi moliyaviy yondashuv ham belgilandi. Eng yaxshi loyihalarning har biriga 5 milliard so‘mgacha mablag‘ investitsiya shaklida kiritilishi mumkin.

Bu mablag‘ning muhim jihati shundaki, u uch yil muddatga foizsiz va garovsiz beriladi. Moliyalashtirish kelgusida korxona ulushiga almashtiriladigan qarz yoki xalqaro startap amaliyotida keng qo‘llanadigan SAFE mexanizmi shaklida amalga oshiriladi.

SAFE mexanizmi startap uchun oddiy kreditdan farq qiladi. Bunda tadbirkor an’anaviy kredit kabi har oy foiz to‘lash majburiyatiga tushmaydi. Investitsiya keyingi bosqichda kompaniya kapitalidagi ulushga aylantirilishi mumkin.

Bu mexanizm ayniqsa innovatsion g‘oyasi bor, ammo bank krediti olish uchun yetarli garovi yoki kredit tarixiga ega bo‘lmagan startaplar uchun muhim ahamiyatga ega. Yangi mexanizmda startap asoschilari uchun yana bir muhim kafolat belgilangan. Loyihaga davlat tomonidan kiritiladigan ulush 49 foizdan oshirilmaydi.

Bundan tashqari, ta’sischilarga davlat ulushini keyinchalik bozor qiymatida sotib olish huquqi beriladi. Demak, davlat investitsiyasi startap asoschisini kompaniya ustidan nazoratni to‘liq yo‘qotishga majbur qilmaydi. Loyiha muvaffaqiyatli rivojlansa, ta’sischilar davlat ulushini qayta sotib olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu jihat xususiy kapital va davlat ishtirokini birlashtirgan yangi moliyalashtirish modeli sifatida qaralishi mumkin.

Yana bir muhim yangilik innovatsion mahsulot va texnologiyalarni amaliyotda sinab ko‘rish imkoniyati bilan bog‘liq. Farmon doirasida elektrotexnika, mashinasozlik va uskunasozlik, farmatsevtika, kimyo sanoati, qurilish materiallari, suv va energiya tejovchi texnologiyalar, qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar hamda aerokosmos kabi sakkizta ustuvor yo‘nalish belgilangan.

Ular qatoriga robototexnika, mashina ko‘rish texnologiyalari, avtonom transport vositalari, dronlar, sun’iy intellekt asosida sug‘orish tizimlari, batareya texnologiyalari, qayta tiklanuvchi energetika, geoinformatsion tizimlar va masofadan zondlash kabi yo‘nalishlar kiritilgan.

Maxsus «Sandbox» rejimi esa yangi texnologiyalarni odatiy tartib-taomillar doirasidan tashqarida, nazorat qilinadigan sharoitda sinab ko‘rish uchun imkoniyat yaratadi. Bu ayniqsa amaldagi qoidalar yangi texnologiyaning o‘ziga mos kelmaydigan holatlarda startaplar uchun muhim. Yangi mexanizmning yana bir muhim tomoni startaplarni faqat pul bilan ta’minlash emas, balki ularni bozorga olib chiqishga ko‘maklashishdir.

Farmonda vazirlik va idoralarning loyihalarni sinovdan o‘tkazish hamda ularga dastlabki buyurtmalarni olishda ko‘maklashishi nazarda tutilgan. Bu startaplar uchun juda muhim masala. Chunki yangi mahsulot yaratgan kompaniya uchun birinchi mijozni topish ko‘pincha investitsiya jalb qilishning o‘zi kabi murakkab jarayon hisoblanadi. Davlat organlari tomonidan mahsulotni sinovdan o‘tkazish va ilk buyurtmalarga chiqish uchun sharoit yaratilishi esa texnologiyaning g‘oyadan real biznesga aylanish jarayonini tezlashtirishi mumkin.

PF-175da 5 milliard so‘mlik moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning boshqa turlari ham mavjud. Masalan, ketma-ket ikki yil davomida soliq va kredit majburiyatlarini o‘z vaqtida bajargan, ish o‘rinlarini saqlagan va faoliyatini sof foyda bilan yakunlagan kichik va o‘rta biznes subyektlariga 5 milliard so‘mgacha imtiyozli kredit ajratish mexanizmi belgilangan. Bu mablag‘ asosiy stavkaga nisbatan ikki foiz past stavkada berilishi nazarda tutilgan.

Shuningdek, tadbirkorlik loyihalari uchun kreditlar, mikrokreditlar, bank kafolatlari, akkreditivlar va lizing bo‘yicha 75 foizgacha, ammo 10 milliard so‘mdan oshmagan miqdorda kafillik taqdim etish mexanizmi ham joriy etilmoqda. Farmon tadbirkorlarni davlat xaridlarida faolroq ishtirok etishga rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni ham nazarda tutadi.

Xususan, bir yil davomida kamida beshta xarid shartnomasini to‘liq va o‘z vaqtida bajargan kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlariga davlat xaridlarida shartnoma bajarilishi yoki avansni qaytarish uchun 2,5 milliard so‘mgacha kafolat taqdim etilishi mumkin. Bu mahalliy ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarning yirik buyurtmalar bozoriga kirishini yengillashtirishi mumkin.

PF-175 faqat startaplar bilan cheklanmaydi. Hujjatda turizm, eksport, ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va davlat xaridlari sohalaridagi tadbirkorlar uchun ham qator moliyaviy instrumentlar belgilangan.

Masalan, eksportchi korxonalarga 3 million AQSh dollari ekvivalentigacha bo‘lgan kreditlar bo‘yicha foiz xarajatlarining 35 foizini qoplash mexanizmi belgilangan. Foydalanilmayotgan davlat binolari va boshqa aktivlarni sotib olayotgan tadbirkorlarga esa 15 milliard so‘mgacha xizmatlar ipotekasi taqdim etish imkoniyati nazarda tutilgan.

Bundan tashqari, tadbirkorlik loyihalariga xususiy investorlarni jalb qilish maqsadida «Biznes fond» aksiyadorlik jamiyatini tashkil etish ham belgilangan. Ushbu mexanizm orqali mahalliy va xorijiy investorlarning mablag‘larini tadbirkorlik loyihalariga yo‘naltirish ko‘zda tutilmoqda.

PF-175ning mazmuniga nazar tashlansa, undagi choralarni uchta asosiy yo‘nalishga ajratish mumkin:

• Birinchisi, biznesga ma’muriy bosimni kamaytirish. Uch yillik tekshiruvlar moratoriyi shu maqsadga xizmat qiladi.
• Ikkinchisi, moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatini kengaytirish. Garovsiz startap investitsiyalari, imtiyozli kreditlar, kafillik va boshqa moliyaviy instrumentlar tadbirkor uchun kapital topish imkoniyatlarini ko‘paytiradi.
• Uchinchisi, yangi texnologiyalarni bozorga olib chiqish. «Sandbox» rejimi, davlat organlarining sinov va ilk buyurtmalarda ko‘magi hamda innovatsion yo‘nalishlarga investitsiya kiritish mexanizmi startapning g‘oyadan mahsulotga, mahsulotdan esa real biznesga aylanishini tezlashtirishga qaratilgan.

Xulosa qilib aytganda, PF-175 tadbirkor uchun shunchaki imtiyozlar ro‘yxati emas. U biznesni tekshirishdan himoya qilish, moliyalashtirishga kirishni yengillashtirish va innovatsion g‘oyalarni bozorga olib chiqishga qaratilgan bir nechta mexanizmni bir tizimga birlashtirmoqda. Ayniqsa startaplar uchun 5 milliard so‘mgacha garovsiz va foizsiz investitsiya, davlat ulushining 49 foizdan oshmasligi va ushbu ulushni keyinchalik sotib olish huquqi yangi imkoniyat eshiklarini ochadi.

Eng muhimi, endi innovatsion loyiha uchun faqat g‘oyaning o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Uning texnologik yangiligi, bozordagi ehtiyoji, biznes modeli va amaliyotda natija ko‘rsata olishi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu ma’noda PF-175 startaplar uchun nafaqat mablag‘, balki o‘z g‘oyasini real biznesga aylantirish uchun yangi muhit yaratishga qaratilgan.