O‘zbekiston Respublikasi Mustaqilligining 35 yilligi

O‘ttiz besh yil davlat taraqqiyotini bayonotlar bilan emas, aniq natijalar bilan baholash uchun yetarli muddatdir. Shu davr mobaynida butun bir avlod almashdi — bugun mamlakat fuqarolarining aksariyat qismi allaqachon mustaqil O‘zbekistonda tug‘ilgan va ular uchun mustaqillik voqea emas, balki yashash muhitidir.

Siyosatshunos, ekspert Sayfiddin Jo‘rayev «Xabar.uz» bilan suhbatda siyosiy mustaqillik, iqtisodiyot, madaniyat, ilm-fan va texnologiyalar sohasida erishilgan natijalarga birma-bir to‘xtaldi.

– Mustaqil davlatimizning 35 yili uch sifat jihatidan farqli bosqichga ajraladi va har birining o‘z ichki mantig‘i bor. 1991–2016-yillarni qamrab olgan birinchi bosqich shakllanish va o‘zini saqlash bosqichi bo‘ldi. Uning asosiy mazmuni qo‘shnilardagi fuqarolik nizolari sharoitida ichki barqarorlikni ta’minlash, davlatchilikning bazaviy institutlarini yaratish, iqtisodiyotning milliy modelini shakllantirish, energetika va g‘alla mustaqilligiga erishishdan iborat bo‘ldi.

Ikkinchi bosqich 2016-yildan boshlanadi va mamlakat rahbarligiga Shavkat Mirziyoyevning kelishi bilan bog‘liq. Bu bosqichning mazmunan farqi suverenitetning tabiatini qayta anglashda namoyon bo‘ldi. Agar ilgari suverenitet asosan tashqi ta’sirdan himoyalanganlik sifatida tushunilgan bo‘lsa, endi u taraqqiyot modelini mustaqil shakllantirish, jahon iqtisodiyotida raqobatlashish hamda mintaqa va dunyoga o‘z kun tartibini taklif etish qobiliyati sifatida anglandi. Bu siljishning amaliy ifodasi valyuta bozorining erkinlashtirilishi, chiqish vizalarining bekor qilinishi, qo‘shnilar bilan munosabatlarning ochilishi, axborot cheklovlarining olib tashlanishi, mamlakatga yirik xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi bo‘ldi.

Uchinchi bosqichni 2023-yilgi konstitutsiyaviy islohot ochib beradi. 2023 yil 30 apreldagi umumxalq referendumi yakunlari bo‘yicha Asosiy qonunning yangilangan tahriri qabul qilindi. Moddalar soni 128 tadan 155 taga ko‘paytirildi, huquqiy normalar hajmi 275 tadan 434 taga yetdi, Konstitutsiya matnining taxminan 65 foizi yangilandi.

Alohida ta’kidlashni istardimki, mamlakat harbiy-siyosiy bloklarga kirmaydi va bu tamoyil konstitutsiyaviy darajada mustahkamlangan. Ikki palatali parlament tizimi, ko‘ppartiyaviylik, 2024-yilgi saylovlarda joriy etilgan aralash saylov tizimi siyosiy raqobatni kuchaytirmoqda. Parlamentning ijro hokimiyati ustidan nazorati — parlament surishtiruvi, deputat so‘rovlari, hukumat hisobotlari — sezilarli kengaydi. Shu bilan birga fuqarolarning siyosiy ishtiroki uchun jamoatchilik muhokamalari, tashabbusli budjetlashtirish, virtual va xalq qabulxonalari kabi mexanizmlar amal qilmoqda.

O‘tgan yillar davomida Fuqarolik, Jinoyat, Mehnat, Oila, Yer, Soliq kabi kodekslardan iborat yaxlit milliy huquqiy tizim yaratildi. Mamlakat inson huquqlari bo‘yicha asosiy xalqaro shartnomalar va Xalqaro mehnat tashkilotining konvensiyalarini ratifikatsiya qildi, bu majburiy va bolalar mehnatini tugatish natijalarining xalqaro e’tirofiga hamda o‘zbek paxtasiga nisbatan ko‘p yillik boykotning bekor qilinishiga olib keldi. Konstitutsiyaviy sud faoliyati, Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi va hujjatlar loyihalarini jamoatchilik muhokamasidan o‘tkazish amaliyoti huquqiy shaffoflikni oshirdi.

2025-yilda O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti 7,7 foizga o‘sdi. Erishilgan o‘sish sur’ati 2021-yildan buyon eng yuqori ko‘rsatkich bo‘ldi va ham hukumatning 6 foizlik prognozidan, ham xalqaro moliya institutlarining baholaridan sezilarli oshdi. Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot 48,4 million so‘mga yoki 3 846 AQSh dollariga yetdi.  Moliyaviy suverenitet valyuta bozorining erkinlashtirilishi, bank sektori islohoti va suveren hamda «yashil» obligatsiyalar bilan xalqaro bozorlarga chiqish hisobiga mustahkamlandi.

Mustaqillik O‘zbekiston xalqiga o‘z tarixi va merosiga bo‘lgan huquqini qaytardi: tarixiy nomlar va bayramlar tiklandi, o‘zbek tili davlat tili maqomini mustahkamladi, 2019-yilda O‘zbek tili kuni ta’sis etildi. Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning merosini o‘rganish bo‘yicha keng ish olib borildi, «uchinchi Uyg‘onish davri» konsepsiyasi ishlab chiqildi. Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabzning tarixiy markazlari YuNESKO ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, madaniy turizm rekord darajada rivojlanmoqda.

Bundan tashqari «Raqamli O‘zbekiston» strategiyasi doirasida IT Park texnoparki yaratildi, axborot texnologiyalari xizmatlari eksporti bir milliard dollardan oshdi, «Bir million o‘zbek dasturchisi» dasturi amalga oshirilmoqda. Akademik fan tizimi modernizatsiya qilindi, PhD va DSc ikki bosqichli tizimi joriy etildi, xalqaro ilmiy hamkorlik kengaydi. Ayrim ustuvor yo‘nalishlarda milliy kompetensiyalar shakllanmoqda: quyosh energetikasi va fotoelektrik modullar ishlab chiqarish, farmatsevtika va biotexnologiyalar, yangi materiallar, nodir va kamyob yer metallarini geologik qidirish hamda qayta ishlash, qurg‘oqchilikka chidamli navlarni qishloq xo‘jaligi seleksiyasi, xalqaro sheriklar bilan hamkorlikda tinchlik maqsadidagi yadro texnologiyalari shular jumlasidandir.

Har bir yo‘nalishda bo‘lgani kabi, tashqi savdo va iqtisodiy xavfsizlik sohasida ham samarali natijalarga erishilmoqda. 2025-yilda O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 81 milliard AQSh dollaridan oshdi, eksport esa 24 foizga o‘sib, mustaqillik tarixidagi rekord — 33,8 milliard dollarga yetdi. O‘zbekiston Yevropa Ittifoqining GSP+ imtiyozli maqomini qo‘lga kiritdi, Jahon savdo tashkilotiga kirish bo‘yicha muzokaralarning yakuniy bosqichi davom etmoqda. Tashqi savdo geografiyasi Xitoy, Rossiya va Qozog‘iston bilan bir qatorda Yevropa Ittifoqi, Turkiya, Fors ko‘rfazi davlatlari, Koreya va Yaponiya hisobiga kengaydi, eksport tarkibida qo‘shilgan qiymati yuqori mahsulotlar ulushi ortmoqda.

Mustaqillik yillarida mamlakatda ilgari mavjud bo‘lmagan tarmoqlar – to‘liq siklli avtomobilsozlik, neft-gaz kimyosi, zamonaviy farmatsevtika, quyosh panellari ishlab chiqarish yaratildi. To‘qimachilik tarmog‘i xom paxta eksportidan paxtaning to‘liq mamlakat ichida qayta ishlanishiga o‘tdi, eksport 3 milliard AQSh dollardan oshdi.

O‘ttiz besh yillik davr O‘zbekiston suvereniteti yuridik hujjatdan amalga oshgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy voqelikka aylanish yo‘lini bosib o‘tganini ko‘rsatdi. «Sifat siljishi» deya e’tirof etishimiz mumkin bo‘lgan davr esa, 2016-yildan keyin, suverenitet yakka holda yashash sifatida tushunilishdan to‘xtab, ochiq dunyoda mustaqil va raqobatbardosh taraqqiyot qobiliyati sifatida qayta anglanganda ro‘y berdi.

Bu yangi taraqqiyot bosqichining boshlanish nuqtasidir. Kelgusi o‘n yillikning strategik vazifasi rasmiy-huquqiy suverenitetdan salohiyat suverenitetiga o‘tishdan iborat: texnologik, oziq-ovqat, energetika, suv, moliya, axborot va kadrlar sohalarida davlatning mustaqil harakat qila olish qobiliyatini mustahkamlash asosiy vazifa. 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan «O‘zbekiston-2030» strategiyasi doirasida iqtisodiyotni ikki baravar oshirish, eksportni diversifikatsiya qilish, mintaqaviy integratsiyani chuqurlashtirish va inson kapitaliga investitsiyalarni ko‘paytirish orqali O‘zbekiston mustaqil qaror qabul qiladigan, tashqi ta’sirlarga chidamli va raqobatbardosh davlat sifatidagi mavqeini yanada mustahkamlaydi.

Barno Meliqulova yozib oldi