Ўзбекистонда иссиқхона бизнеси сўнгги йилларда жадал ривожланяпти. Аммо бир қарашда бир хил кўринадиган маҳсулот нега турли ҳудудларда мутлақо бошқача таннархга эга? Нега Тошкентда етиштирилган помидор ёки бодринг Сурхондарёдагига қараганда қарийб 2,5 баравар қимматга тушади?

Иссиқхона самарадорлигига таъсир қилувчи энг муҳим уч омил бор, қуёш нурланиши (инсоляция), ташқи ҳарорат ва энергия сарфи. Айнан шу учлик маҳсулот таннархининг асосий қисмини белгилайди.

Қиш ойларида бу омиллар айниқса кескин сезилади. Масалан, Тошкентда январ ойида ўртача ҳарорат +6°C атрофида бўлса, Термизда бу кўрсаткич +10,8°C га етади. Фарқ — атиги 4–5 даража. Лекин бу “майда” тафовут иссиқхона иқтисодиётида катта портлашга тенг.

Чунки иссиқхонада ҳароратни 18–22°C даражада ушлаб туриш керак. Ташқи муҳит қанчалик совуқ бўлса, шунчалик кўп ёқилғи, газ ёки электр сарфланади. Энг муҳими — бу жараён чизиқли эмас, балки геометрик ўсишга эга. Ҳар бир 1°C пасайиш қўшимча харажатларни кескин оширади.

Амалиётда бу қуйидагича намоён бўлади:

Тошкент вилоятида 1 тонна иссиқхона маҳсулоти таннархи — 11,9 млн сўм, Сурхондарёда эса — атиги 4,9 млн сўм. Фарқ қарийб 2,5 баравар.

Бу шунчаки статистика эмас, балки инвесторлар ва фермерлар учун аниқ сигнал. Қуёш — бепул ресурс, лекин ҳаммага бирдек тенг эмас.

Сурхондарё, хусусан Термиз ва Шеробод, Ўзбекистонда энг юқори инсоляция даражасига эга ҳудудлардан бири ҳисобланади. Бу нима дегани?

Бу дегани, кун давомида ўсимликлар кўпроқ қуёш нурини қабул қилади. Фотосинтез фаолроқ кечади, ўсимлик тезроқ ўсади, ҳосилдорлик ортади. Энг муҳими — қўшимча сунъий ёритишга эҳтиёж камаяди. Яъни энергия тежалади. Демак, таннарх пасаяди.

Сурхондарёда қишнинг нисбатан илиқ ўтиши иссиқхона эгалари учун яна бир катта устунлик беради, яъни, иситиш тизимига юклама камаяди, авария ва техник носозликлар хавфи пасаяди ва ишлаб чиқариш жараёнлари узлуксиз давом этади.

Бу омиллар эса тўғридан-тўғри молиявий барқарорликка таъсир қилади. Чунки ҳар бир тўхташ — бу зарар, ҳар бир узилиш — бу бозорни бой бериш демак.

Шеробод туманида режалаштирилаётган 940 гектарли агропарк лойиҳаси бежиз эмас. Бу ҳудуд тасодифан танланмаган — айнан юқори инсоляция ва қулай иқлим уни стратегик нуқтага айлантирган.

Бу лойиҳа амалга ошса маҳсулот таннархи янада пасаяди, ички бозорда нарх барқарорлашади, экспорт имкониятлари кенгаяди.

Сурхондарё мисолида бир ҳақиқатни англашимиз мумкин, қишлоқ хўжалигида муваффақият фақат технология ёки меҳнатга боғлиқ эмас. Табиатнинг ўзи — энг катта ресурс.

Тўғри ҳудуд танланса, харажатлар кескин камаяди, ҳосилдорлик ортади ва бозорда рақобатбардошлик таъминланади.