Mentor va kouchlarga ko‘r-ko‘rona ergashish, ularni ideallashtirish (sig‘inish) holati — bu shunchaki bilim olish istagi emas, balki psixologik yetilmaganlik va tafakkurdagi jiddiy “yoriqlar” natijasidir.

Odamlarning firibgar yoki quruq gap sotuvchi “ustoz”larga pul va vaqtlarini havoga sovurishiga quyidagi tafakkur qusurlari sabab bo‘ladi:

Psixologik infantilizm (“Ota” qidirish kompleksi)

Ko‘pchilik odamlar jismonan ulg‘aygan bo‘lsa-da, ruhan bolaligicha qoladi. Bola doim kimdir uning qo‘lidan tutishini, muammolarini hal qilib berishini va to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatishini kutadi.

Tafakkur oqsaganda, inson o‘z hayoti uchun mas’uliyatni bo‘yniga olishdan qo‘rqadi va uni “Super-ota” (Kouch) zimmasiga yuklaydi.

Misol: “Men biznesimni yurgiza olmayapman, chunki menda sirli bilim yo‘q. Agar falonchi kouchning kursiga borsam, u menga sehrli kalitni beradi va hammasi o‘z-o‘zidan hal bo‘ladi.”

“Sehrli tayoqcha”ga ishonish (magik tafakkur)

Tanqidiy fikrlaydigan odam muvaffaqiyat bu — tizimli mehnat, xatolar va vaqt mahsuli ekanini biladi. Tafakkuri oqsagan odam esa sabab-oqibat qonunlarini inkor qiladi. U tez, oson va og‘riqsiz yo‘lni qidiradi. Kouchlar aynan shu “tezkor natija” illyuziyasini sotadilar.

Misol: Odam yillab universitetda o‘qish yoki tajriba orttirish o‘rniga, “3 kunda millioner bo‘lish sirlari” treningiga boradi. Mantiq “bu imkonsiz” desa ham, umid va ochko‘zlik aqlni yengadi.

“Xarajatlarni oqlash” tuzog‘i

Odam kouchga qancha ko‘p pul to‘lasa, uni tanqid qilishi shunchalik qiyinlashadi. Chunki kouchning firibgar ekanini tan olish — “Men ahmoqman, pulimga kuydim” deb, o‘z “Men”ini sindirish demakdir. Shuning uchun miya himoyalanadi va kouchni ilohiylashtira boshlaydi.

Misol: 1000$ to‘lab treningga kirgan odamga kouch shunchaki “Orzu qil va harakat qil” degan oddiy gapni aytsa ham, ishtirokchi bu gapdan “chuqur hikmat” qidiradi. U puli bekorga ketganini tan olgisi kelmaydi...

Muvaffaqiyat atributlariga mahliyolik  

Bizda mantiqiy xatolik bor: agar odam boy ko‘rinsa (qimmat mashina, brend kiyim), demak u aqlli va haqiqatni gapiryapti deb o‘ylaymiz. Tafakkur shakl (tashqi ko‘rinish) va mazmun (aql) o‘rtasidagi farqni ajrata olmay qoladi.

Misol: Sahnaga ijaraga olingan kostyumda chiqqan 25 yoshli yigit “hayot haqiqati”dan va’z o‘qiydi. Auditoriya uning gaplari qanchalik sayozligini emas, uning soati va o‘zini tutishini ko‘rib, “bu bola ishning ko‘zini biladi” deb xulosa qiladi.

Guruh bosimi va eyforiya

Kouchlar treninglarda ko‘pincha mantiqqa emas, hissiyotga ta’sir qiluvchi usullardan (baland musiqa, jamoaviy baqirishlar, quchoqlashish) foydalanadi. Bunday holatda miyaning tanqidiy markazi o‘chadi va dofamin (rohatlanish gormoni) oshadi. Odam o‘zini vaqtincha baxtli his qiladi va bu holatni bilim olish deb adashtiradi.

Misol: Treningdan chiqqan odam “Zo‘r bo‘ldi, yonib ketdim!” deydi. “Xo‘sh, nimani o‘rganding, daftaringni ko‘rsat?” desangiz, aniq bir strategiya yoki reja yo‘q. Faqat hissiy ko‘pik bor.

Xulosa qilib aytganda kouchlarga sig‘inish — bu intellektual dangasalikdir. Odam o‘zi o‘qib, tahlil qilib, hayotdan saboq olish o‘rniga, kimdir uning miyasiga tayyor “dastur”ni yuklab qo‘yishini xohlaydi. Afsuski, hayotda birovning aqli bilan boyish yoki baxtli bo‘lish imkonsiz.

Bahodir Botirov, psixolog