Бугунги кунда Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият яна бир бор кескин босқичга кириб бормоқда. Исроил томонидан Ливан ҳудудига нисбатан билдирилаётган сўнгги баёнотлар нафақат минтақада, балки бутун халқаро жамоатчиликда жиддий хавотир уйғотмоқда. Бу баёнотлар ортида оддий сиёсий позиция эмас, балки минглаб инсонлар тақдирига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган стратегик қарорлар турибди.

Айниқса, Ливан жанубидаги қишлоқ ва шаҳарчалардаги уйларнинг оммавий бузилиши ҳақидаги билдиришлар вазиятнинг қай даражада жиддий эканини кўрсатмоқда. Бу ерда гап фақат инфратузилма ёки ҳарбий объектлар ҳақида эмас – бу инсонлар яшайдиган, хотиралар ва умидлар мужассам бўлган уйлар ҳақида.

“Барча уйлар бузилади” деган баёнот – бу оддий сўз эмас. Бунинг ортида қўрқув, ноаниқлик ва тарихда бир неча бор кузатилган сценарийнинг яна такрорланиш эҳтимоли ётибди.

Ҳозирги вазият: ҳарбий стратегия ва демографик таъсир

Исроил мудофаа вазири Исраэл Кац томонидан берилган баёнотга кўра, Исроил армияси Ливан жанубида Литани дарёсигача бўлган ҳудудда хавфсизлик зонаси ташкил этишни режалаштирмоқда. Бу ҳудуд стратегик нуқта сифатида баҳоланади ва у ерда доимий ҳарбий назорат ўрнатилиши мумкин.

Баёнотда таъкидланишича, ушбу ҳудудда аҳолининг қайта жойлашиши чекланиши мумкин. Хусусан, жанубий ҳудуддан эвакуация қилинган 600 мингдан ортиқ аҳолининг ўз уйларига қайтиши хавфсизлик тўлиқ таъминланмагунча тақиқланади.

Бу рақамлар қуруқ статистика эмас. Бу – ўз уйидан узоқда яшашга мажбур бўлган оилалар, таълимдан узилган болалар, иқтисодий ва руҳий босим остида қолган инсонлар тақдиридир.

Бу каби қарорлар демографик таркибга ҳам таъсир кўрсатади. Узоқ муддатли эвакуация аҳолининг қайтиб келмаслигига олиб келиши, бу эса ҳудуднинг этник ва ижтимоий таркибида ўзгаришларни юзага келтириши мумкин.

Такрорланаётган сценарийлар

Минтақадаги бугунги жараёнлар узоқ йиллик зиддиятнинг давоми ҳисобланади.

1948 йил Исроил давлати ташкил топиши билан катта кўчишлар бошланди. Юз минглаб фаластинликлар ўз уйларини тарк этишга мажбур бўлди. Бу воқеа фаластинликлар тарихида “Накба” (фожиа, фалокат) номи билан сақланиб қолган.

Бу даврда кўплаб қишлоқлар бўшатилди, айримлари бутунлай йўқ қилинди. Уйларнинг вайрон қилиниши кўп ҳолларда уруш оқибати сифатида юзага келган бўлса-да, баъзи ҳолатларда ҳудудни қайта шакллантириш сиёсати билан ҳам боғлиқ эди.

1967 йил – назорат ва сиёсат

Олти кунлик урушдан сўнг Исроил Ғарбий соҳил, Ғазо ва Шарқий Қуддусни назорат остига олди. Шу даврдан бошлаб уй бузишлар янги босқичга чиқди.

Айрим уйлар “рухсатсиз қурилган” деб баҳоланиб бузилди. Бу жараён фақат ҳарбий эмас, балки маъмурий ва сиёсий воситага айланди. Янги аҳоли пунктлари барпо этилиши ҳам ҳудудий ўзгаришларни тезлаштирди.

1982 ва 2006 йиллар – Ливан сценарийси

1982 йилда Исроил армиясининг Ливанга кириб бориши минтақада янги куч – Ҳизбуллоҳнинг шаклланишига туртки берди. 2006 йилдаги Иккинчи Ливан уруши эса бу зиддиятнинг энг оғир босқичларидан бири бўлди. 34 кун давом этган урушда шаҳарлар вайрон бўлди, минглаб инсонлар ҳалок бўлди ва юз минглаб одамлар ўз уйларини тарк этди. Бу даврда ҳам Ливан жанубида буфер зона яратиш ғояси илгари сурилган эди.

1987-2005 йиллар – қўзғолонлар ва “жазоловчи бузишлар”

Бу даврда уй бузишлар хавфсизлик сиёсати доирасида тизимли кўриниш олди. Айрим ҳолатларда бир шахснинг ҳаракати учун унинг оиласи яшайдиган уй бузилган. Бу амалиёт халқаро ташкилотлар томонидан кескин танқид қилинган.

2005 йилдан кейин – Ғазо модели

Исроил Ғазодан чиқиб кетган бўлса-да, чегара назоратини сақлаб қолди. Кейинчалик ҳудудда ҲАМАС назорати ўрнатилди ва бу доимий тўқнашувларга сабаб бўлди.

Ғазода уй бузишлар кўп ҳолларда тўғридан-тўғри ҳарбий ҳаракатлар натижасида юзага келади. Баъзан бутун маҳаллалар вайрон бўлади, инфратузилма издан чиқади.

Ғазо ва Ливан: икки хил ёндашув

Бу икки ҳудуддаги вазиятни бир хил баҳолаш нотўғри бўлади. Ғазода асосий омил – тўғридан-тўғри уруш ҳаракатлари. Вайроналар кенг кўламли ва тизимсиз кўринишда намоён бўлади. Ливан жанубида эса вазият кўпроқ ҳарбий стратегияга асосланган. Бу ерда буфер зона яратиш, аҳолини олдиндан эвакуация қилиш ва эҳтимолий хавфни чеклаш сиёсати устувор. Шу жиҳатдан, Ливандаги уй бузишлар кўпроқ олдиндан режалаштирилган хавфсизлик чоралари доирасида кўрилади.

Халқаро ҳуқуқ: меъёрлар ва реаллик

Уйларнинг бузилиши халқаро гуманитар ҳуқуқ нуқтаи назаридан жиддий баҳсли масала ҳисобланади. Женева конвенцияларига кўра, тинч аҳоли ҳимоя қилиниши шарт, фуқаролик объектлари нишонга олинмаслиги керак, ҳарбий ва фуқаролик объектлари ўртасида аниқ фарқ сақланиши лозим. Бу тамойил “ажратиш принципи” деб аталади.

Шу билан бирга, “жазоловчи уй бузиш” амалиёти халқаро ҳуқуққа зид деб баҳоланади. Чунки жавобгарлик шахсий бўлиши керак, жамоавий эмас. Амалда эса томонлар кўпинча “ҳарбий зарурат”ни асос қилиб кўрсатади. Бу эса ҳуқуқий баҳсларни янада мураккаблаштиради.

Кўринмас фожиа

Ҳарбий стратегиялар ва сиёсий қарорлар ортида инсон тақдири туришини унутмаслик керак. Уйидан айрилган инсон учун бу фақат бошпана йўқотиш эмас. Бу – хавфсизлик, хотира ва келажак ҳиссининг йўқолишидир. Бундай шароитда яшаган болаларда руҳий жароҳатлар шаклланади, доимий қўрқув, агрессия, уйқу бузилишлари, ижтимоий мослашув муаммолари бўлади. Бу эса узоқ муддатли ижтимоий оқибатларга олиб келади.

Яқин Шарқдаги бугунги вазият тарихда кузатилган сценарийларни эслатмоқда. Уйларнинг бузилиши, аҳолининг кўчирилиши ва буфер зоналар яратилиши – буларнинг барчаси аввал ҳам кузатилган.

Шу нуқтаи назардан асосий савол очиқ қолмоқда: бу сафар ҳам тарих такрорланадими ёки томонлар зиддиятдан чиқиш учун янги йўл топадими?

Бу саволга жавоб нафақат минтақадаги давлатлар, балки бутун халқаро ҳамжамият учун муҳим аҳамиятга эга.

Трампнинг 40 йиллик қарашлари: Харк ороли атрофидаги таҳдидлар ва геосиёсий ҳисоб-китоблар

АҚШ президенти Доналд Трамп яна бир бор Эронга нисбатан кескин позициясини намоён қилди. У шахсий ижтимоий тармоқдаги баёноти орқали Басра кўрфазида жойлашган Харк ороли ҳақидаги қарийб 40 йил аввал айтган фикрларини эслатди ва уларни бугунги вазият билан боғлади.

Бу баёнот Эронга қарши сўнгги ҳарбий ҳаракатлар фонида янгради ва халқаро миқёсда кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Айниқса, Трамп илгари билдирган қарашларини яна кун тартибига олиб чиқиб, улар ҳали ҳам долзарблигини йўқотмаганини таъкидлади.

Трамп ўз чиқишида 1987 йилда берган интервюсидан иқтибослар келтирди. У ўша даврдаёқ АҚШнинг иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилиш зарурлигини таъкидлаганини эслатди.

Унинг ўша интервюдаги фикрлари жуда кескин бўлган.

У шундай деган эди: “Мен бу ердаман, чунки мамлакатимизнинг талон-тарож қилинишини кўришдан чарчадим. Нега бориб денгиз соҳилидаги нефт ресурсларининг бир қисмини эгаллаб олмаймиз?” Бу фикрга жавобан берилган “Буни қандай амалга оширар эдингиз?” деган саволга Трамп янада очиқ ва баҳсли позицияни билдирган. “Қўйинг, Эрон олсин. Сиз ҳам нефтни олинг. Сиз кирасиз, биз кирамиз… Бу Яқин Шарқда урушга олиб келади”, деган.

Шу билан бирга, у йирик давлатларнинг аралашуви масаласида ҳам ўз нуқтаи назарини билдирган. Унинг таъкидлашича: “Йирик кучлар буни қилади. Эрон ҳужум қилса, уларнинг нефт объектларидан бирини сизлар ҳам эгалланг ва йўқотишларингизни қопланг.”

Трамп сўнгги чиқишида Эрон билан музокаралар давом этаётганини ва муайян илгарилашлар мавжудлигини таъкидлади. Бироқ у шу билан бирга, келишувга эришилмаган тақдирда кескин чоралар кўрилиши мумкинлигини ҳам очиқ айтди.

Унинг сўзларига кўра: “Агар қисқа вақт ичида келишувга эришилмаса ва Ҳўрмуз бўғози очилмаса, биз барча электр станцияларини, нефт қудуқларини, Харк оролини ва ҳатто сув тозалаш иншоотларини йўқ қилишимиз мумкин”. Трамп бу эҳтимолий ҳаракатларни Эрондаги 47 йиллик режим давомида ҳалок бўлган америкалик аскарлар учун интиқом сифатида баҳолади.

Харк ороли Эрон нефт экспорт тизимининг асосий қисми ҳисобланади. Мутахассислар фикрига кўра, Эрон нефт экспортининг катта қисми айнан шу орол орқали амалга оширилади. Оролда йирик нефт терминаллари жойлашган бўлиб, у глобал энергетика бозори учун стратегик аҳамиятга эга.

Шунингдек, Харк оролининг Ҳўрмуз бўғозига яқин жойлашгани унинг аҳамиятини янада оширади. Бу ҳудуддаги ҳар қандай кескинлик дунё нефт таъминотига бевосита таъсир кўрсатиши мумкин.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги муносабатлар эса узоқ йиллардан бери мураккаблигича қолмоқда. Бунинг асосий сабаблари – Эрон ядровий дастури атрофидаги баҳслар, минтақадаги таъсир учун рақобат, иқтисодий санкциялар ва ўзаро ишончсизликдир.

Трамп президентлиги даврида бу зиддият янада кучайди. У Эронга қарши қатъий сиёсат юритиб, стратегик объектлар, жумладан Харк оролини бир неча бор тилга олган. Мутахассислар фикрича, ҳозирги шароитда ҳар қандай ҳарбий кескинлик жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Бу – Яқин Шарқда кенг кўламли можаролар, бошқа давлатларнинг низога тортилиши, тинч аҳоли орасида қурбонлар сони ортиши ва янги гуманитар инқирозларни англатади. Айниқса, энергия ресурсларига боғлиқлик юқори бўлган давлатлар учун бу вазият иқтисодий зарбага айланиши мумкин. Халқаро таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бундай кескин баёнотлар кўпинча сиёсий босим воситаси сифатида ишлатилади. Амалда эса, тўлиқ ҳарбий ҳаракатлар катта геосиёсий хавфларни келтириб чиқаради. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва бошқа халқаро институтлар бундай вазиятларда асосан дипломатик ечимларни илгари суради.

Харк ороли эса нафақат географик нуқта, балки энергетика, сиёсат ва ҳарбий манфаатлар кесишган стратегик ҳудуд ҳисобланади.

Шу сабабли, унинг атрофидаги ҳар қандай кескин баёнот ёки ҳаракат нафақат минтақавий, балки глобал миқёсда жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Трампнинг 40 йил давомида деярли ўзгармаган позицияси эса АҚШ ташқи сиёсатининг айрим жиҳатлари узоқ муддатли стратегик қарашларга асосланишини кўрсатади. Бироқ ҳозирги шароитда бундай ёндашувлар дунё хавфсизлиги учун янги синовларни келтириб чиқариши мумкин.