Bugungi kunda Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat yana bir bor keskin bosqichga kirib bormoqda. Isroil tomonidan Livan hududiga nisbatan bildirilayotgan so‘nggi bayonotlar nafaqat mintaqada, balki butun xalqaro jamoatchilikda jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Bu bayonotlar ortida oddiy siyosiy pozitsiya emas, balki minglab insonlar taqdiriga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan strategik qarorlar turibdi.

Ayniqsa, Livan janubidagi qishloq va shaharchalardagi uylarning ommaviy buzilishi haqidagi bildirishlar vaziyatning qay darajada jiddiy ekanini ko‘rsatmoqda. Bu yerda gap faqat infratuzilma yoki harbiy ob’yektlar haqida emas – bu insonlar yashaydigan, xotiralar va umidlar mujassam bo‘lgan uylar haqida.

“Barcha uylar buziladi” degan bayonot – bu oddiy so‘z emas. Buning ortida qo‘rquv, noaniqlik va tarixda bir necha bor kuzatilgan ssenariyning yana takrorlanish ehtimoli yotibdi.

Hozirgi vaziyat: harbiy strategiya va demografik ta’sir

Isroil mudofaa vaziri Israel Kats tomonidan berilgan bayonotga ko‘ra, Isroil armiyasi Livan janubida Litani daryosigacha bo‘lgan hududda xavfsizlik zonasi tashkil etishni rejalashtirmoqda. Bu hudud strategik nuqta sifatida baholanadi va u yerda doimiy harbiy nazorat o‘rnatilishi mumkin.

Bayonotda ta’kidlanishicha, ushbu hududda aholining qayta joylashishi cheklanishi mumkin. Xususan, janubiy hududdan evakuatsiya qilingan 600 mingdan ortiq aholining o‘z uylariga qaytishi xavfsizlik to‘liq ta’minlanmaguncha taqiqlanadi.

Bu raqamlar quruq statistika emas. Bu – o‘z uyidan uzoqda yashashga majbur bo‘lgan oilalar, ta’limdan uzilgan bolalar, iqtisodiy va ruhiy bosim ostida qolgan insonlar taqdiridir.

Bu kabi qarorlar demografik tarkibga ham ta’sir ko‘rsatadi. Uzoq muddatli evakuatsiya aholining qaytib kelmasligiga olib kelishi, bu esa hududning etnik va ijtimoiy tarkibida o‘zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin.

Takrorlanayotgan ssenariylar

Mintaqadagi bugungi jarayonlar uzoq yillik ziddiyatning davomi hisoblanadi.

1948 yil Isroil davlati tashkil topishi bilan katta ko‘chishlar boshlandi. Yuz minglab falastinliklar o‘z uylarini tark etishga majbur bo‘ldi. Bu voqea falastinliklar tarixida “Nakba” (fojia, falokat) nomi bilan saqlanib qolgan.

Bu davrda ko‘plab qishloqlar bo‘shatildi, ayrimlari butunlay yo‘q qilindi. Uylarning vayron qilinishi ko‘p hollarda urush oqibati sifatida yuzaga kelgan bo‘lsa-da, ba’zi holatlarda hududni qayta shakllantirish siyosati bilan ham bog‘liq edi.

1967-yil – nazorat va siyosat

Olti kunlik urushdan so‘ng Isroil G‘arbiy sohil, G‘azo va Sharqiy Quddusni nazorat ostiga oldi. Shu davrdan boshlab uy buzishlar yangi bosqichga chiqdi.

Ayrim uylar “ruxsatsiz qurilgan” deb baholanib buzildi. Bu jarayon faqat harbiy emas, balki ma’muriy va siyosiy vositaga aylandi. Yangi aholi punktlari barpo etilishi ham hududiy o‘zgarishlarni tezlashtirdi.

1982 va 2006-yillar – Livan ssenariysi

1982-yilda Isroil armiyasining Livanga kirib borishi mintaqada yangi kuch – Hizbullohning shakllanishiga turtki berdi. 2006-yildagi Ikkinchi Livan urushi esa bu ziddiyatning eng og‘ir bosqichlaridan biri bo‘ldi. 34 kun davom etgan urushda shaharlar vayron bo‘ldi, minglab insonlar halok bo‘ldi va yuz minglab odamlar o‘z uylarini tark etdi. Bu davrda ham Livan janubida bufer zona yaratish g‘oyasi ilgari surilgan edi.

1987-2005 yillar – qo‘zg‘olonlar va “jazolovchi buzishlar”

Bu davrda uy buzishlar xavfsizlik siyosati doirasida tizimli ko‘rinish oldi. Ayrim holatlarda bir shaxsning harakati uchun uning oilasi yashaydigan uy buzilgan. Bu amaliyot xalqaro tashkilotlar tomonidan keskin tanqid qilingan.

2005-yildan keyin – G‘azo modeli

Isroil G‘azodan chiqib ketgan bo‘lsa-da, chegara nazoratini saqlab qoldi. Keyinchalik hududda HAMAS nazorati o‘rnatildi va bu doimiy to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi.

G‘azoda uy buzishlar ko‘p hollarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy harakatlar natijasida yuzaga keladi. Ba’zan butun mahallalar vayron bo‘ladi, infratuzilma izdan chiqadi.

G‘azo va Livan: ikki xil yondashuv

Bu ikki hududdagi vaziyatni bir xil baholash noto‘g‘ri bo‘ladi. G‘azoda asosiy omil – to‘g‘ridan-to‘g‘ri urush harakatlari. Vayronalar keng ko‘lamli va tizimsiz ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Livan janubida esa vaziyat ko‘proq harbiy strategiyaga asoslangan. Bu yerda bufer zona yaratish, aholini oldindan evakuatsiya qilish va ehtimoliy xavfni cheklash siyosati ustuvor. Shu jihatdan, Livandagi uy buzishlar ko‘proq oldindan rejalashtirilgan xavfsizlik choralari doirasida ko‘riladi.

Xalqaro huquq: me’yorlar va reallik

Uylarning buzilishi xalqaro gumanitar huquq nuqtai nazaridan jiddiy bahsli masala hisoblanadi. Jeneva konvensiyalariga ko‘ra, tinch aholi himoya qilinishi shart, fuqarolik ob’yektlari nishonga olinmasligi kerak, harbiy va fuqarolik ob’yektlari o‘rtasida aniq farq saqlanishi lozim. Bu tamoyil “ajratish prinsipi” deb ataladi.

Shu bilan birga, “jazolovchi uy buzish” amaliyoti xalqaro huquqqa zid deb baholanadi. Chunki javobgarlik shaxsiy bo‘lishi kerak, jamoaviy emas. Amalda esa tomonlar ko‘pincha “harbiy zarurat”ni asos qilib ko‘rsatadi. Bu esa huquqiy bahslarni yanada murakkablashtiradi.

Ko‘rinmas fojia

Harbiy strategiyalar va siyosiy qarorlar ortida inson taqdiri turishini unutmaslik kerak. Uyidan ayrilgan inson uchun bu faqat boshpana yo‘qotish emas. Bu – xavfsizlik, xotira va kelajak hissining yo‘qolishidir. Bunday sharoitda yashagan bolalarda ruhiy jarohatlar shakllanadi, doimiy qo‘rquv, agressiya, uyqu buzilishlari, ijtimoiy moslashuv muammolari bo‘ladi. Bu esa uzoq muddatli ijtimoiy oqibatlarga olib keladi.

Yaqin Sharqdagi bugungi vaziyat tarixda kuzatilgan ssenariylarni eslatmoqda. Uylarning buzilishi, aholining ko‘chirilishi va bufer zonalar yaratilishi – bularning barchasi avval ham kuzatilgan.

Shu nuqtai nazardan asosiy savol ochiq qolmoqda: bu safar ham tarix takrorlanadimi yoki tomonlar ziddiyatdan chiqish uchun yangi yo‘l topadimi?

Bu savolga javob nafaqat mintaqadagi davlatlar, balki butun xalqaro hamjamiyat uchun muhim ahamiyatga ega.

Trampning 40 yillik qarashlari: Xark oroli atrofidagi tahdidlar va geosiyosiy hisob-kitoblar

AQSh prezidenti Donald Tramp yana bir bor Eronga nisbatan keskin pozitsiyasini namoyon qildi. U shaxsiy ijtimoiy tarmoqdagi bayonoti orqali Basra ko‘rfazida joylashgan Xark oroli haqidagi qariyb 40 yil avval aytgan fikrlarini eslatdi va ularni bugungi vaziyat bilan bog‘ladi.

Bu bayonot Eronga qarshi so‘nggi harbiy harakatlar fonida yangradi va xalqaro miqyosda keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, Tramp ilgari bildirgan qarashlarini yana kun tartibiga olib chiqib, ular hali ham dolzarbligini yo‘qotmaganini ta’kidladi.

Tramp o‘z chiqishida 1987-yilda bergan intervyusidan iqtiboslar keltirdi. U o‘sha davrdayoq AQShning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish zarurligini ta’kidlaganini eslatdi.

Uning o‘sha intervyudagi fikrlari juda keskin bo‘lgan.

U shunday degan edi: “Men bu yerdaman, chunki mamlakatimizning talon-taroj qilinishini ko‘rishdan charchadim. Nega borib dengiz sohilidagi neft resurslarining bir qismini egallab olmaymiz?” Bu fikrga javoban berilgan “Buni qanday amalga oshirar edingiz?” degan savolga Tramp yanada ochiq va bahsli pozitsiyani bildirgan. “Qo‘ying, Eron olsin. Siz ham neftni oling. Siz kirasiz, biz kiramiz… Bu Yaqin Sharqda urushga olib keladi”, degan.

Shu bilan birga, u yirik davlatlarning aralashuvi masalasida ham o‘z nuqtai nazarini bildirgan. Uning ta’kidlashicha: “Yirik kuchlar buni qiladi. Eron hujum qilsa, ularning neft ob’yektlaridan birini sizlar ham egallang va yo‘qotishlaringizni qoplang.”

Tramp so‘nggi chiqishida Eron bilan muzokaralar davom etayotganini va muayyan ilgarilashlar mavjudligini ta’kidladi. Biroq u shu bilan birga, kelishuvga erishilmagan taqdirda keskin choralar ko‘rilishi mumkinligini ham ochiq aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra: “Agar qisqa vaqt ichida kelishuvga erishilmasa va Ho‘rmuz bo‘g‘ozi ochilmasa, biz barcha elektr stansiyalarini, neft quduqlarini, Xark orolini va hatto suv tozalash inshootlarini yo‘q qilishimiz mumkin”. Tramp bu ehtimoliy harakatlarni Erondagi 47 yillik rejim davomida halok bo‘lgan amerikalik askarlar uchun intiqom sifatida baholadi.

Xark oroli Eron neft eksport tizimining asosiy qismi hisoblanadi. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, Eron neft eksportining katta qismi aynan shu orol orqali amalga oshiriladi. Orolda yirik neft terminallari joylashgan bo‘lib, u global energetika bozori uchun strategik ahamiyatga ega.

Shuningdek, Xark orolining Ho‘rmuz bo‘g‘oziga yaqin joylashgani uning ahamiyatini yanada oshiradi. Bu hududdagi har qanday keskinlik dunyo neft ta’minotiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

AQSh va Eron o‘rtasidagi munosabatlar esa uzoq yillardan beri murakkabligicha qolmoqda. Buning asosiy sabablari – Eron yadroviy dasturi atrofidagi bahslar, mintaqadagi ta’sir uchun raqobat, iqtisodiy sanksiyalar va o‘zaro ishonchsizlikdir.

Tramp prezidentligi davrida bu ziddiyat yanada kuchaydi. U Eronga qarshi qat’iy siyosat yuritib, strategik ob’yektlar, jumladan Xark orolini bir necha bor tilga olgan. Mutaxassislar fikricha, hozirgi sharoitda har qanday harbiy keskinlik jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu – Yaqin Sharqda keng ko‘lamli mojarolar, boshqa davlatlarning nizoga tortilishi, tinch aholi orasida qurbonlar soni ortishi va yangi gumanitar inqirozlarni anglatadi. Ayniqsa, energiya resurslariga bog‘liqlik yuqori bo‘lgan davlatlar uchun bu vaziyat iqtisodiy zarbaga aylanishi mumkin. Xalqaro tahlilchilarning ta’kidlashicha, bunday keskin bayonotlar ko‘pincha siyosiy bosim vositasi sifatida ishlatiladi. Amalda esa, to‘liq harbiy harakatlar katta geosiyosiy xavflarni keltirib chiqaradi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va boshqa xalqaro institutlar bunday vaziyatlarda asosan diplomatik yechimlarni ilgari suradi.

Xark oroli esa nafaqat geografik nuqta, balki energetika, siyosat va harbiy manfaatlar kesishgan strategik hudud hisoblanadi.

Shu sababli, uning atrofidagi har qanday keskin bayonot yoki harakat nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Trampning 40 yil davomida deyarli o‘zgarmagan pozitsiyasi esa AQSh tashqi siyosatining ayrim jihatlari uzoq muddatli strategik qarashlarga asoslanishini ko‘rsatadi. Biroq hozirgi sharoitda bunday yondashuvlar dunyo xavfsizligi uchun yangi sinovlarni keltirib chiqarishi mumkin.